49 shlokas
- 1
संजय उवाच
वातिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम्
हतशिष्टास्ततो राजन्कौरवाणां महारथाः
saṃjaya uvāca
vātikānāṃ sakāśāttu śrutvā duryodhanaṃ hatam
hataśiṣṭāstato rājankauravāṇāṃ mahārathāḥ
- 2
विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभिः
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
vinirbhinnāḥ śitairbāṇairgadātomaraśaktibhiḥ
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
- 3
त्वरिता जवनैर् अश्वैर् आयोधनम् उपागमन्
tvaritā javanair aśvair āyodhanam upāgaman
- 4
तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम्
प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने
tatrāpaśyanmahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam
prabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane
- 5
भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम्
महागजम् इवारण्ये व्याधेन विनिपातितम्
bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam
mahāgajam ivāraṇye vyādhena vinipātitam
- 6
विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम्
यदृच्छया निपतितं चक्रम् आदित्यगोचरम्
vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam
yadṛcchayā nipatitaṃ cakram ādityagocaram
- 7
महावातसमुत्थेन संशुष्कम् इव सागरम्
पूर्णचन्द्रम् इव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम्
mahāvātasamutthena saṃśuṣkam iva sāgaram
pūrṇacandram iva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam
- 8
रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम्
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः
reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramam
vṛtaṃ bhūtagaṇairghoraiḥ kravyādaiśca samantataḥ
- 9
यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम्
yathā dhanaṃ lipsamānairbhṛtyairnṛpatisattamam
- 10
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधाद् उद्वृत्तचक्षुषम्
सामर्षं तं नरव्याघ्रं व्याघ्रं निपतितं यथा
bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhād udvṛttacakṣuṣam
sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vyāghraṃ nipatitaṃ yathā
- 11
ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम्
मोहम् अभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः
te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpam
moham abhyāgamansarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ
- 12
अवतीर्य रथेभ्यस्तु प्राद्रवन्राजसंनिधौ
दुर्योधनं च सम्प्रेक्ष्य सर्वे भूमाव् उपाविशन्
avatīrya rathebhyastu prādravanrājasaṃnidhau
duryodhanaṃ ca samprekṣya sarve bhūmāv upāviśan
- 13
ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन्
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्
tato drauṇirmahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan
uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram
- 14
न नूनं विद्यते ऽसह्यं मानुष्ये किंचिद् एव हि
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः
na nūnaṃ vidyate 'sahyaṃ mānuṣye kiṃcid eva hi
yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ
- 15
भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम्
कथम् एको ऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने
bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm
katham eko 'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane
- 16
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम्
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किम् इदं भरतर्षभ
duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham
nāpi tānsuhṛdaḥ sarvānkim idaṃ bharatarṣabha
- 17
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन
लोकानां च भवान्यत्र शेते पांसुषु रूषितः
duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathaṃcana
lokānāṃ ca bhavānyatra śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ
- 18
एष मूर्धावसिक्तानाम् अग्रे गत्वा परंतपः
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्
eṣa mūrdhāvasiktānām agre gatvā paraṃtapaḥ
satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam
- 19
क्व ते तद् अमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम
kva te tad amalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva
sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama
- 20
दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे
यद्वै लोकगुरुर्भूत्वा भवान् एतां दशां गतः
durvijñeyā gatirnūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare
yadvai lokagururbhūtvā bhavān etāṃ daśāṃ gataḥ
- 21
अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवं श्रीर् उपलक्ष्यते
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम्
adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṃ śrīr upalakṣyate
bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam
- 22
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालम् इदं वचः
tasya tadvacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ
uvāca rājanputraste prāptakālam idaṃ vacaḥ
- 23
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पम् उत्सृजन्
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वान् एव नराधिपः
vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpam utsṛjan
kṛpādīnsa tadā vīrānsarvān eva narādhipaḥ
- 24
ईदृशो मर्त्यधर्मो ऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः
īdṛśo martyadharmo 'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate
vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ
- 25
सो ऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षं भवतां हि यः
पृथिवीं पालयित्वाहम् एतां निष्ठाम् उपागतः
so 'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥ
pṛthivīṃ pālayitvāham etāṃ niṣṭhām upāgataḥ
- 26
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिद् आपदि
दिष्ट्याहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃcid āpadi
diṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiśchalenaiva viśeṣataḥ
- 27
उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता
दिष्ट्या चास्मि हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः
utsāhaśca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā
diṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ
- 28
दिष्ट्या च वो ऽहं पश्यामि मुक्तान् अस्माज्जनक्षयात्
स्वस्तियुक्तांश्च कल्यांश्च तन्मे प्रियम् अनुत्तमम्
diṣṭyā ca vo 'haṃ paśyāmi muktān asmājjanakṣayāt
svastiyuktāṃśca kalyāṃśca tanme priyam anuttamam
- 29
मा भवन्तो ऽनुतप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षयाः
mā bhavanto 'nutapyantāṃ sauhṛdānnidhanena me
yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayākṣayāḥ
- 30
मन्यमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात्
manyamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ
tena na cyāvitaścāhaṃ kṣatradharmātsvanuṣṭhitāt

