56 shlokas
- 1
संजय उवाच
अस्यतां यतमानानां शूराणाम् अनिवर्तिनाम्
संकल्पम् अकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः
saṃjaya uvāca
asyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇām anivartinām
saṃkalpam akaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
- 2
इन्द्राशनिसमस्पर्शान् अविषह्यान्महौजसः
विसृजन्दृश्यते बाणान्धारा मुञ्चन्न् इवाम्बुदः
indrāśanisamasparśān aviṣahyānmahaujasaḥ
visṛjandṛśyate bāṇāndhārā muñcann ivāmbudaḥ
- 3
तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना
सम्प्रदुद्राव संग्रामात्तव पुत्रस्य पश्यतः
tatsainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirīṭinā
sampradudrāva saṃgrāmāttava putrasya paśyataḥ
- 4
हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथापरे
भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिद् आसन्विशां पते
hatadhuryā rathāḥ keciddhatasūtāstathāpare
bhagnākṣayugacakreṣāḥ kecid āsanviśāṃ pate
- 5
अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथान्ये शरपीडिताः
अक्षता युगपत्केचित्प्राद्रवन्भयपीडिताः
anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇāstathānye śarapīḍitāḥ
akṣatā yugapatkecitprādravanbhayapīḍitāḥ
- 6
केचित्पुत्रान् उपादाय हतभूयिष्ठवाहनाः
विचुक्रुशुः पितॄन् अन्ये सहायान् अपरे पुनः
kecitputrān upādāya hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ
vicukruśuḥ pitṝn anye sahāyān apare punaḥ
- 7
बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन्संबन्धिनस्तथा
दुद्रुवुः केचिद् उत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते
bāndhavāṃśca naravyāghra bhrātṝnsaṃbandhinastathā
dudruvuḥ kecid utsṛjya tatra tatra viśāṃ pate
- 8
बहवो ऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः
निष्टनन्तः स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः
bahavo 'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ
niṣṭanantaḥ sma dṛśyante pārthabāṇahatā narāḥ
- 9
तान् अन्ये रथम् आरोप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम्
विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे
tān anye ratham āropya samāśvāsya muhūrtakam
viśrāntāśca vitṛṣṇāśca punaryuddhāya jagmire
- 10
तान् अपास्य गताः केचित्पुनर् एव युयुत्सवः
कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः
tān apāsya gatāḥ kecitpunar eva yuyutsavaḥ
kurvantastava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ
- 11
पानीयम् अपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम्
वर्माणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम
pānīyam apare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam
varmāṇi ca samāropya kecidbharatasattama
- 12
समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरे ऽपि च
पुत्रान् अन्ये पितॄन् अन्ये पुनर्युद्धम् अरोचयन्
samāśvāsyāpare bhrātṝnnikṣipya śibire 'pi ca
putrān anye pitṝn anye punaryuddham arocayan
- 13
सज्जयित्वा रथान्केचिद्यथामुख्यं विशां पते
आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर्युद्धम् अरोचयन्
sajjayitvā rathānkecidyathāmukhyaṃ viśāṃ pate
āplutya pāṇḍavānīkaṃ punaryuddham arocayan
- 14
ते शूराः किङ्किणीजालैः समाछन्ना बभासिरे
त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः
te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samāchannā babhāsire
trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ
- 15
आगम्य सहसा केचिद्रथैः स्वर्णविभूषितैः
पाण्डवानाम् अनीकेषु धृष्टद्युम्नम् अयोधयन्
āgamya sahasā kecidrathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ
pāṇḍavānām anīkeṣu dhṛṣṭadyumnam ayodhayan
- 16
धृष्टद्युम्नो ऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः
नाकुलिश्च शतानीको रथानीकम् अयोधयन्
dhṛṣṭadyumno 'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
nākuliśca śatānīko rathānīkam ayodhayan
- 17
पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः
अभ्यद्रवत्सुसंरब्धस्तावकान्हन्तुम् उद्यतः
pāñcālyastu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ
abhyadravatsusaṃrabdhastāvakānhantum udyataḥ
- 18
ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप
बाणसंघान् अनेकान्वै प्रेषयामास भारत
tatastvāpatatastasya tava putro janādhipa
bāṇasaṃghān anekānvai preṣayāmāsa bhārata
- 19
धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना
नाराचैर्बहुभिः क्षिप्रं बाह्वोर् उरसि चार्पितः
dhṛṣṭadyumnastato rājaṃstava putreṇa dhanvinā
nārācairbahubhiḥ kṣipraṃ bāhvor urasi cārpitaḥ
- 20
सो ऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे
सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायाद् अपाहरत्
so 'tividdho maheṣvāsastottrārdita iva dvipaḥ
tasyāśvāṃścaturo bāṇaiḥ preṣayāmāsa mṛtyave
sāratheścāsya bhallena śiraḥ kāyād apāharat
- 21
ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठम् आरुह्य वाजिनः
अपाक्रामद्धतरथो नातिदूरम् अरिंदमः
tato duryodhano rājā pṛṣṭham āruhya vājinaḥ
apākrāmaddhataratho nātidūram ariṃdamaḥ
- 22
दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं स्वम् अनीकं महाबलः
तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः
dṛṣṭvā tu hatavikrāntaṃ svam anīkaṃ mahābalaḥ
tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ
- 23
ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः
पाण्डवान्रथिनः पञ्च समन्तात्पर्यवारयन्
tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ
pāṇḍavānrathinaḥ pañca samantātparyavārayan
- 24
ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत
अशोभन्त नरव्याघ्रा ग्रहा व्याप्ता घनैर् इव
te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata
aśobhanta naravyāghrā grahā vyāptā ghanair iva
- 25
ततो ऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षो महाभुजः
विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः
tato 'rjuno mahārāja labdhalakṣo mahābhujaḥ
viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ
- 26
तैः समन्तात्परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः
नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकम् अपोथयत्
taiḥ samantātparivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ
nārācairvimalaistīkṣṇairgajānīkam apothayat
- 27
तत्रैकबाणनिहतान् अपश्याम महागजान्
पतितान्पात्यमानांश्च विभिन्नान्सव्यसाचिना
tatraikabāṇanihatān apaśyāma mahāgajān
patitānpātyamānāṃśca vibhinnānsavyasācinā
- 28
भीमसेनस्तु तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः
करेण गृह्य महतीं गदाम् अभ्यपतद्बली
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं दण्डपाणिर् इवान्तकः
bhīmasenastu tāndṛṣṭvā nāgānmattagajopamaḥ
kareṇa gṛhya mahatīṃ gadām abhyapatadbalī
avaplutya rathāttūrṇaṃ daṇḍapāṇir ivāntakaḥ
- 29
तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम्
वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे
tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham
vitresustāvakāḥ sainyāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ
āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare
- 30
गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान्रजस्वलान्
धावमानान् अपश्याम कुञ्जरान्पर्वतोपमान्
gadayā bhīmasenena bhinnakumbhānrajasvalān
dhāvamānān apaśyāma kuñjarānparvatopamān

