Sarga 49

40 shlokas

1. 1

   इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा

   क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः

   ityuktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā

   kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejurviṃśatidṛṣṭayaḥ

2. 2

   संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः

   राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः

   saṃraktanayanaḥ kopāttaptakāñcanakuṇḍalaḥ

   rākṣasendro'bhidudrāva patagendramamarṣaṇaḥ

3. 3

   स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महावने

   बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा

   sa samprahārastumulastayostasminmahāvane

   babhūva vātoddhatayormeghayorgagane yathā

4. 4

   तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा

   सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव

   tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayostadā

   sapakṣayormālyavatormahāparvatayoriva

5. 5

   ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः

   अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलः

   tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ

   abhyavarṣanmahāghorairgṛdhrarājaṃ mahābalaḥ

6. 6

   स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः

   जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे

   sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ

   jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge

7. 7

   तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः

   चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः

   tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ

   cakāra bahudhā gātre vraṇānpatagasattamaḥ

8. 8

   अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान्

   मृत्युदण्डनिभान्घोराञ्शत्रुमर्दनकाङ्क्षया

   atha krodhāddaśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān

   mṛtyudaṇḍanibhānghorāñśatrumardanakāṅkṣayā

9. 9

   स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः

   बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः

   sa tairbāṇairmahāvīryaḥ pūrṇamuktairajihmagaiḥ

   bibheda niśitaistīkṣṇairgṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ

10. 10

    स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्

    अचिन्तयित्वा बाणांस्तान्राक्षसं समभिद्रवत्

    sa rākṣasarathe paśyañjānakīṃ bāṣpalocanām

    acintayitvā bāṇāṃstānrākṣasaṃ samabhidravat

11. 11

    ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्

    चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः

    tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam

    caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ

12. 12

    तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्

    पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत्पतगेश्वरः

    taccāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram

    pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunotpatageśvaraḥ

13. 13

    काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान्

    तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली

    kāñcanoraśchadāndivyānpiśācavadanānkharān

    tāṃścāsya javasampannāñjaghāna samare balī

14. 14

    वरं त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम्

    मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम्

    पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह

    varaṃ triveṇusampannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam

    maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham

    pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha

15. 15

    स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः

    अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः

    sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ

    aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ

16. 16

    दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्

    साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन्

    dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam

    sādhu sādhviti bhūtāni gṛdhrarājamapūjayan

17. 17

    परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्

    उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः

    pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam

    utpapāta punarhṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ

18. 18

    तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम्

    गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुरिदमब्रवीत्

    taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām

    gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyuridamabravīt

19. 19

    वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण

    अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम्

    vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa

    alpabuddhe harasyenāṃ vadhāya khalu rakṣasām

20. 20

    समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः

    विषपानं पिबस्येतत्पिपासित इवोदकम्

    samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ

    viṣapānaṃ pibasyetatpipāsita ivodakam

21. 21

    अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः

    शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि

    anubandhamajānantaḥ karmaṇāmavicakṣaṇāḥ

    śīghrameva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi

22. 22

    बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे

    वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा

    baddhastvaṃ kālapāśena kva gatastasya mokṣyase

    vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā

23. 23

    न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण

    धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ

    na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa

    dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau

24. 24

    यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्

    तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः

    yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam

    taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ

25. 25

    युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण

    शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा

    yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa

    śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharastathā

26. 26

    परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते

    विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत्

    paretakāle puruṣo yatkarma pratipadyate

    vināśāyātmano'dharmyaṃ pratipanno'si karma tat

27. 27

    पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत्पुमान्

    कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि

    pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tatpumān

    kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūrbhagavānapi

28. 28

    एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः

    निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्

    evamuktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyustasya rakṣasaḥ

    nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān

29. 29

    तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विरराद समन्ततः

    अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद्दुष्टवारणम्

    taṃ gṛhītvā nakhaistīkṣṇairvirarāda samantataḥ

    adhirūḍho gajāroho yathā syādduṣṭavāraṇam

30. 30

    विरराद नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्

    केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः

    virarāda nakhairasya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan

    keśāṃścotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ