Sarga 31

23 shlokas

1. 1

   ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम्

   अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत्

   tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

   amātyamadhye saṃkruddhā paruṣaṃ vākyamabravīt

2. 2

   प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः

   समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे

   pramattaḥ kāmabhogeṣu svairavṛtto niraṅkuśaḥ

   samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nāvabudhyase

3. 3

   सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम्

   लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः

   saktaṃ grāmyeṣu bhogeṣu kāmavṛttaṃ mahīpatim

   lubdhaṃ na bahu manyante śmaśānāgnimiva prajāḥ

4. 4

   स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः

   स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति

   svayaṃ kāryāṇi yaḥ kāle nānutiṣṭhati pārthivaḥ

   sa tu vai saha rājyena taiśca kāryairvinaśyati

5. 5

   अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम्

   वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः

   ayuktacāraṃ durdarśamasvādhīnaṃ narādhipam

   varjayanti narā dūrānnadīpaṅkamiva dvipāḥ

6. 6

   ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीना नराधिपाः

   ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा

   ye na rakṣanti viṣayamasvādhīnā narādhipāḥ

   te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā

7. 7

   आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः

   अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि

   ātmavadbhirvigṛhya tvaṃ devagandharvadānavaiḥ

   ayuktacāraścapalaḥ kathaṃ rājā bhaviṣyasi

8. 8

   येषां चारश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर

   अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः

   yeṣāṃ cāraśca kośaśca nayaśca jayatāṃ vara

   asvādhīnā narendrāṇāṃ prākṛtaiste janaiḥ samāḥ

9. 9

   यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान्सर्वानर्थान्नराधिपाः

   चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः

   yasmātpaśyanti dūrasthānsarvānarthānnarādhipāḥ

   cāreṇa tasmāducyante rājāno dīrghacakṣuṣaḥ

10. 10

    अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्वृतम्

    स्वजनं च जनस्थानं हतं यो नावबुध्यसे

    ayuktacāraṃ manye tvāṃ prākṛtaiḥ sacivairvṛtam

    svajanaṃ ca janasthānaṃ hataṃ yo nāvabudhyase

11. 11

    चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्

    हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः

    caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

    hatānyekena rāmeṇa kharaśca sahadūṣaṇaḥ

12. 12

    ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः

    धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकर्मणा

    ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ

    dharṣitaṃ ca janasthānaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

13. 13

    त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च रावण

    विषये स्वे समुत्पन्नं भयं यो नावबुध्यसे

    tvaṃ tu lubdhaḥ pramattaśca parādhīnaśca rāvaṇa

    viṣaye sve samutpannaṃ bhayaṃ yo nāvabudhyase

14. 14

    तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम्

    व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम्

    tīkṣṇamalpapradātāraṃ pramattaṃ garvitaṃ śaṭham

    vyasane sarvabhūtāni nābhidhāvanti pārthivam

15. 15

    अतिमानिनमग्राह्यमात्मसंभावितं नरम्

    क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम्

    atimāninamagrāhyamātmasaṃbhāvitaṃ naram

    krodhanaṃ vyasane hanti svajano'pi narādhipam

16. 16

    नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च

    क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति

    nānutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca

    kṣipraṃ rājyāccyuto dīnastṛṇaistulyo bhaviṣyati

17. 17

    शुष्ककाष्ठैर्भवेत्कार्यं लोष्टैरपि च पांसुभिः

    न तु स्थानात्परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः

    śuṣkakāṣṭhairbhavetkāryaṃ loṣṭairapi ca pāṃsubhiḥ

    na tu sthānātparibhraṣṭaiḥ kāryaṃ syādvasudhādhipaiḥ

18. 18

    उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा

    एवं राज्यात्परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः

    upabhuktaṃ yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā

    evaṃ rājyātparibhraṣṭaḥ samartho'pi nirarthakaḥ

19. 19

    अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः

    कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम्

    apramattaśca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ

    kṛtajño dharmaśīlaśca sa rājā tiṣṭhate ciram

20. 20

    नयनाभ्यां प्रसुप्तोऽपि जागर्ति नयचक्षुषा

    व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः

    nayanābhyāṃ prasupto'pi jāgarti nayacakṣuṣā

    vyaktakrodhaprasādaśca sa rājā pūjyate janaiḥ

21. 21

    त्वं तु रावण दुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः

    यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः

    tvaṃ tu rāvaṇa durbuddhirguṇairetairvivarjitaḥ

    yasya te'viditaścārai rakṣasāṃ sumahānvadhaḥ

22. 22

    परावमन्ता विषयेषु संगतो न देशकालप्रविभागतत्त्ववित्

    अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो नचिराद्विपत्स्यते

    parāvamantā viṣayeṣu saṃgato na deśakālapravibhāgatattvavit

    ayuktabuddhirguṇadoṣaniścaye vipannarājyo nacirādvipatsyate

23. 23

    इति स्वदोषान्परिकीर्तितांस्तया समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः

    धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः

    iti svadoṣānparikīrtitāṃstayā samīkṣya buddhyā kṣaṇadācareśvaraḥ

    dhanena darpeṇa balena cānvito vicintayāmāsa ciraṃ sa rāvaṇaḥ