Sarga 15

39 shlokas

1. 1

   वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः

   शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते

   vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ

   śaradvyapāye hemanta ṛturiṣṭaḥ pravartate

2. 2

   स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः

   प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम्

   sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ

   prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm

3. 3

   प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान्

   पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत्

   prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān

   pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt

4. 4

   अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद

   अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः

   ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada

   alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ

5. 5

   नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी

   जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः

   nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī

   jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ

6. 6

   नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः

   कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः

   navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ

   kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ

7. 7

   प्राज्यकामा जनपदाः सम्पन्नतरगोरसाः

   विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः

   prājyakāmā janapadāḥ sampannataragorasāḥ

   vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ

8. 8

   सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम्

   विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते

   sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantakasevitām

   vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate

9. 9

   प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम्

   यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः

   prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam

   yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ

10. 10

    अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः

    दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः

    atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ

    divasāḥ subhagādityāśchāyāsaliladurbhagāḥ

11. 11

    मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः

    शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम्

    mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ

    śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam

12. 12

    निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः

    शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम्

    nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ

    śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam

13. 13

    रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः

    निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते

    ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāruṇamaṇḍalaḥ

    niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate

14. 14

    ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते

    सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते

    jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate

    sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate

15. 15

    प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम्

    प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः

    prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam

    pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ

16. 16

    बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च

    शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः

    bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca

    śobhante'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ

17. 17

    खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः

    शोभन्ते किंचिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः

    kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ

    śobhante kiṃcidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ

18. 18

    मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः

    दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते

    mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ

    dūramabhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate

19. 19

    अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः

    संरक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ

    agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ

    saṃraktaḥ kiṃcidāpāṇḍurātapaḥ śobhate kṣitau

20. 20

    अवश्यायनिपातेन किंचित्प्रक्लिन्नशाद्वला

    वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा

    avaśyāyanipātena kiṃcitpraklinnaśādvalā

    vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā

21. 21

    अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः

    प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः

    avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ

    prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ

22. 22

    बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः

    हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम्

    bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ

    himārdravālukaistīraiḥ sarito bhānti sāmpratam

23. 23

    तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च

    शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम्

    tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca

    śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam

24. 24

    जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः

    नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः

    jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ

    nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ

25. 25

    अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः

    तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे

    asmiṃstu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ

    tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure

26. 26

    त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून्

    तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले

    tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn

    tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale

27. 27

    सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः

    वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम्

    so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ

    vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm

28. 28

    अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः

    कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते

    atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ

    kathaṃ tvapararātreṣu sarayūmavagāhate

29. 29

    पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान्

    धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः

    padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmānnirudaro mahān

    dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ

30. 30

    प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः

    संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः

    priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurariṃdamaḥ

    saṃtyajya vividhānsaukhyānāryaṃ sarvātmanāśritaḥ