Sarga 57

23 shlokas

1. 1

   ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम्

   ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्

   tatastriśaṅkorvacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam

   ṛṣiputraśataṃ rāma rājānamidamabravīt

2. 2

   प्रत्याख्यातोऽसि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना

   तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्

   pratyākhyāto'si durbuddhe guruṇā satyavādinā

   taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaramupeyivān

3. 3

   इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः

   न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः

   ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ

   na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ

4. 4

   अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः

   तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथं तव

   aśakyamiti covāca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

   taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥ kathaṃ tava

5. 5

   बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः

   याजने भगवाञ्शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव

   bāliśastvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ

   yājane bhagavāñśaktastrailokyasyāpi pārthiva

6. 6

   तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्

   स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्

   teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram

   sa rājā punarevaitānidaṃ vacanamabravīt

7. 7

   प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च

   अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः

   pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca

   anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu tapodhanāḥ

8. 8

   ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्

   शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि

   एवमुक्त्वा महात्मानो विविशुस्ते स्वमाश्रमम्

   ṛṣiputrāstu tacchrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam

   śepuḥ paramasaṃkruddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi

   evamuktvā mahātmāno viviśuste svamāśramam

9. 9

   अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः

   नीलवस्त्रधरो नीलः परुषो ध्वस्तमूर्धजः

   चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत्

   atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ

   nīlavastradharo nīlaḥ paruṣo dhvastamūrdhajaḥ

   cityamālyānulepaśca āyasābharaṇo'bhavat

10. 10

    तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यक्त्वा चण्डालरूपिणम्

    प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः

    taṃ dṛṣṭvā mantriṇaḥ sarve tyaktvā caṇḍālarūpiṇam

    prādravansahitā rāma paurā ye'syānugāminaḥ

11. 11

    एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्

    दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम्

    eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān

    dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ tapodhanam

12. 12

    विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्

    चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः

    viśvāmitrastu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam

    caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyamāgataḥ

13. 13

    कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः

    इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम्

    kāruṇyātsa mahātejā vākyaṃ paramadhārmikaḥ

    idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghoradarśanam

14. 14

    किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल

    अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः

    kimāgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala

    ayodhyādhipate vīra śāpāccaṇḍālatāṃ gataḥ

15. 15

    अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः

    अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्

    atha tadvākyamākarṇya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ

    abravītprāñjalirvākyaṃ vākyajño vākyakovidam

16. 16

    प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च

    अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः

    pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca

    anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ

17. 17

    सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम्

    मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम्

    saśarīro divaṃ yāyāmiti me saumyadarśanam

    mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tacca nāvāpyate phalam

18. 18

    अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन

    कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे

    anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana

    kṛcchreṣvapi gataḥ saumya kṣatradharmeṇa te śape

19. 19

    यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः

    गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः

    yajñairbahuvidhairiṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ

    guravaśca mahātmānaḥ śīlavṛttena toṣitāḥ

20. 20

    धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः

    परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव

    dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartumicchataḥ

    paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṃgava

21. 21

    दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

    दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः

    daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

    daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ

22. 22

    तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः

    कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः

    tasya me paramārtasya prasādamabhikāṅkṣataḥ

    kartumarhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ

23. 23

    नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यः शरणमस्ति मे

    दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि

    nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaḥ śaraṇamasti me

    daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitumarhasi