Sarga 17

39 shlokas

1. 1

   निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः

   प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम्

   nirvṛtte tu kratau tasminhayamedhe mahātmanaḥ

   pratigṛhya surā bhāgānpratijagmuryathāgatam

2. 2

   समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः

   प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः

   samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ

   praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ

3. 3

   यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः

   मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुंगवम्

   yathārhaṃ pūjitāstena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ

   muditāḥ prayayurdeśānpraṇamya munipuṃgavam

4. 4

   गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः

   प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्

   gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ

   praviveśa purīṃ śrīmānpuraskṛtya dvijottamān

5. 5

   शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः

   अन्वीयमानो राज्ञाथ सानुयात्रेण धीमता

   śāntayā prayayau sārdhamṛśyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ

   anvīyamāno rājñātha sānuyātreṇa dhīmatā

6. 6

   कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम्

   विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम्

   kausalyājanayadrāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam

   viṣṇorardhaṃ mahābhāgaṃ putramikṣvākunandanam

7. 7

   कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा

   यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना

   kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā

   yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā

8. 8

   भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः

   साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः

   bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ

   sākṣādviṣṇoścaturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ

9. 9

   अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ

   वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ

   atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayatsutau

   vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇorardhasamanvitau

10. 10

    राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक्

    गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः

    rājñaḥ putrā mahātmānaścatvāro jajñire pṛthak

    guṇavanto'nurūpāśca rucyā proṣṭhapadopamāḥ

11. 11

    अतीत्यैकादशाहं तु नाम कर्म तथाकरोत्

    ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्

    atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot

    jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam

12. 12

    सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा

    वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा

    तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत्

    saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparaṃ tathā

    vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā

    teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇyakārayat

13. 13

    तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः

    बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः

    teṣāṃ keturiva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ

    babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūriva saṃmataḥ

14. 14

    सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः

    सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः

    sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ

    sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ

15. 15

    तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः

    बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः

    teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ

    bālyātprabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ

16. 16

    रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः

    सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः

    rāmasya lokarāmasya bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ

    sarvapriyakarastasya rāmasyāpi śarīrataḥ

17. 17

    लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहिःप्राण इवापरः

    न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः

    मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना

    lakṣmaṇo lakṣmisampanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ

    na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ

    mṛṣṭamannamupānītamaśnāti na hi taṃ vinā

18. 18

    यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः

    तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन्

    yadā hi hayamārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ

    tadainaṃ pṛṣṭhato'bhyeti sadhanuḥ paripālayan

19. 19

    भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः

    प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः

    bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ

    prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīttathā priyaḥ

20. 20

    स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः

    बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः

    sa caturbhirmahābhāgaiḥ putrairdaśarathaḥ priyaiḥ

    babhūva paramaprīto devairiva pitāmahaḥ

21. 21

    ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः

    ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः

    te yadā jñānasampannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ

    hrīmantaḥ kīrtimantaśca sarvajñā dīrghadarśinaḥ

22. 22

    अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति

    चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः

    atha rājā daśarathasteṣāṃ dārakriyāṃ prati

    cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ

23. 23

    तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः

    अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः

    tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ

    abhyāgacchanmahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ

24. 24

    स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह

    शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम्

    sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha

    śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam

25. 25

    तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजवेश्म प्रदुद्रुवुः

    संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः

    tacchrutvā vacanaṃ tasya rājaveśma pradudruvuḥ

    saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ

26. 26

    ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा

    प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा

    te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tadā

    prāptamāvedayāmāsurnṛpāyekṣvākave tadā

27. 27

    तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः

    प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः

    teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ

    pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇamiva vāsavaḥ

28. 28

    स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम्

    प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत्

    sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam

    prahṛṣṭavadano rājā tato'rghyamupahārayat

29. 29

    स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

    कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम्

    sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā

    kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam

30. 30

    वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः

    ऋषींश्च तान्यथा न्यायं महाभागानुवाच ह

    vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṃgavaḥ

    ṛṣīṃśca tānyathā nyāyaṃ mahābhāgānuvāca ha