Sarga 57

34 shlokas

1. 1

   इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः

   सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः

   ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ

   sabāṣpo vānarāngṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ

2. 2

   यवीयान्मम स भ्राता जटायुर्नाम वानराः

   यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा

   yavīyānmama sa bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ

   yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā

3. 3

   वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये

   न हि मे शक्तिरद्यास्ति भ्रातुर्वैरविमोक्षणे

   vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye

   na hi me śaktiradyāsti bhrāturvairavimokṣaṇe

4. 4

   पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ

   आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्

   purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau

   ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam

5. 5

   आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम्

   मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुरवसीदति

   āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam

   madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyuravasīdati

6. 6

   तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम्

   पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात्परमविह्वलम्

   tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam

   pakṣābhyāṃ chādayāmāsa snehātparamavihvalam

7. 7

   निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरोत्तमाः

   अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये

   nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye'haṃ vānarottamāḥ

   ahamasminvasanbhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye

8. 8

   जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा संपातिना तदा

   युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा

   jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā saṃpātinā tadā

   yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadastadā

9. 9

   जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया

   आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः

   jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā

   ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ

10. 10

    अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम्

    अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः

    adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

    antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ

11. 11

    ततोऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः

    आत्मानुरूपं वचनं वानरान्संप्रहर्षयन्

    tato'bravīnmahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ

    ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarānsaṃpraharṣayan

12. 12

    निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः

    वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम्

    nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ

    vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam

13. 13

    जानामि वारुणांल्लोकान्विष्णोस्त्रैविक्रमानपि

    देवासुरविमर्दांश्च अमृतस्य च मन्थनम्

    jānāmi vāruṇāṃllokānviṣṇostraivikramānapi

    devāsuravimardāṃśca amṛtasya ca manthanam

14. 14

    रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया

    जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम

    rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā

    jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama

15. 15

    तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता

    ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना

    taruṇī rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā

    hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā

16. 16

    क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी

    भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती

    krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī

    bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī

17. 17

    सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम्

    असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे

    sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam

    asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude

18. 18

    तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात्

    श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः

    tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt

    śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ

19. 19

    पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च

    अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः

    putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca

    adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākṣasaḥ

20. 20

    इतो द्वीपे समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने

    तस्मिंल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा

    ito dvīpe samudrasya sampūrṇe śatayojane

    tasmiṃllaṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā

21. 21

    तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी

    रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता

    tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī

    rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā

22. 22

    जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम्

    लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः

    janakasyātmajāṃ rājñastasyāṃ drakṣyatha maithilīm

    laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ

23. 23

    सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम्

    आसाद्य दक्षिणं कूलं ततो द्रक्ष्यथ रावणम्

    samprāpya sāgarasyāntaṃ sampūrṇaṃ śatayojanam

    āsādya dakṣiṇaṃ kūlaṃ tato drakṣyatha rāvaṇam

24. 24

    तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः

    ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ

    tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ

    jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha

25. 25

    आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः

    द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः

    ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ

    dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ

26. 26

    भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह

    श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम्

    bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraiḥ saha

    śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam

27. 27

    बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम्

    षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा

    वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः

    balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām

    ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā

    vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ

28. 28

    गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशनाः

    इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा

    garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśanāḥ

    ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā

29. 29

    अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा

    तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः

    आ योजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः

    asmākamapi sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā

    tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ

    ā yojanaśatātsāgrādvayaṃ paśyāma nityaśaḥ

30. 30

    अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः

    विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम्

    asmākaṃ vihitā vṛttirnisargeṇa ca dūrataḥ

    vihitā pādamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām