Sarga 49

32 shlokas

1. 1

   सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान्कपिः

   विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च

   saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṃgamya hanumānkapiḥ

   vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca

2. 2

   सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तथा

   विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च

   siṃhaśārdūlajuṣṭāśca guhāśca paritastathā

   viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca

3. 3

   तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत

   teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata

4. 4

   स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान्

   तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्

   sa hi deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān

   tatra vāyusutaḥ sarvaṃ vicinoti sma parvatam

5. 5

   परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः

   गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः

   paraspareṇa rahitā anyonyasyāvidūrataḥ

   gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

6. 6

   मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमाञ्जाम्बवानपि

   अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः

   maindaśca dvividaścaiva hanumāñjāmbavānapi

   aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ

7. 7

   गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्

   क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः

   अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्

   girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam

   kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ

   avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam

8. 8

   ततः क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन्

   जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः

   tataḥ krauñcāśca haṃsāśca sārasāścāpi niṣkraman

   jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ

9. 9

   ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्

   विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः

   tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam

   vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ

10. 10

    संजातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः

    अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः

    saṃjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ

    abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ

11. 11

    ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः

    अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तारवनकोविदः

    tataḥ parvatakūṭābho hanumānmārutātmajaḥ

    abravīdvānarānsarvānkāntāravanakovidaḥ

12. 12

    गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्

    वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्यामि मैथिलीम्

    girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam

    vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāmi maithilīm

13. 13

    अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः

    जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः

    asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ

    jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ

14. 14

    नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः

    तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः

    nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ

    tathā ceme biladvāre snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ

15. 15

    इत्युक्तास्तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्

    अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्

    ityuktāstadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam

    acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam

16. 16

    ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसंकुले

    अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्

    tatastasminbile durge nānāpādapasaṃkule

    anyonyaṃ sampariṣvajya jagmuryojanamantaram

17. 17

    ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः संभ्रान्ताः सलिलार्थिनः

    परिपेतुर्बिले तस्मिन्कंचित्कालमतन्द्रिताः

    te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāḥ saṃbhrāntāḥ salilārthinaḥ

    paripeturbile tasminkaṃcitkālamatandritāḥ

18. 18

    ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः

    आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते तदा

    te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ

    ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite tadā

19. 19

    ततस्तं देशमागम्य सौम्यं वितिमिरं वनम्

    ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्

    tatastaṃ deśamāgamya saumyaṃ vitimiraṃ vanam

    dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān

20. 20

    सालांस्तालांश्च पुंनागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्

    चम्पकान्नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्

    sālāṃstālāṃśca puṃnāgānkakubhānvañjulāndhavān

    campakānnāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān

21. 21

    तरुणादित्यसंकाशान्वैदूर्यमयवेदिकान्

    नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः

    taruṇādityasaṃkāśānvaidūryamayavedikān

    nīlavaidūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ

22. 22

    महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृतं बालार्कसंनिभैः

    जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः

    mahadbhiḥ kāñcanairvṛkṣairvṛtaṃ bālārkasaṃnibhaiḥ

    jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ

23. 23

    नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः

    काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च

    nalinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāyutāḥ

    kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca

24. 24

    तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च

    हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च

    tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca

    haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca

25. 25

    ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः

    पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवालमणिसंनिभान्

    dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ

    puṣpitānphalino vṛkṣānpravālamaṇisaṃnibhān

26. 26

    काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः

    मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च

    kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ

    maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca

27. 27

    महार्हाणि च यानानि ददृशुस्ते समन्ततः

    हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संचयान्

    mahārhāṇi ca yānāni dadṛśuste samantataḥ

    haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃcayān

28. 28

    अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान्

    शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च

    agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃcayān

    śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca

29. 29

    महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च

    दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान्

    कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान्

    mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca

    divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca saṃcayān

    kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca saṃcayān

30. 30

    तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः

    ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः

    tatra tatra vicinvanto bile tatra mahāprabhāḥ

    dadṛśurvānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāṃcidadūrataḥ