Sarga 30

43 shlokas

1. 1

   स कामिनं दीनमदीनसत्त्वः शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम्

   नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच

   sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaḥ śokābhipannaṃ samudīrṇakopam

   narendrasūnurnaradevaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca

2. 2

   न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते न मंस्यते कार्यफलानुषङ्गान्

   न भक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं तथा हि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः

   na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte na maṃsyate kāryaphalānuṣaṅgān

   na bhakṣyate vānararājyalakṣmīṃ tathā hi nābhikramate'sya buddhiḥ

3. 3

   मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्तस्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः

   हतोऽग्रजं पश्यतु वालिनं स न राज्यमेवं विगुणस्य देयम्

   matikṣayādgrāmyasukheṣu saktastava prasādāpratikārabuddhiḥ

   hato'grajaṃ paśyatu vālinaṃ sa na rājyamevaṃ viguṇasya deyam

4. 4

   न धारये कोपमुदीर्णवेगं निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य

   हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु

   na dhāraye kopamudīrṇavegaṃ nihanmi sugrīvamasatyamadya

   haripravīraiḥ saha vāliputro narendrapatnyā vicayaṃ karotu

5. 5

   तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपम्

   उवाच रामः परवीरहन्ता स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम्

   tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam

   uvāca rāmaḥ paravīrahantā svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam

6. 6

   न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत्

   पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः

   na hi vai tvadvidho loke pāpamevaṃ samācaret

   pāpamāryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ

7. 7

   नेदमद्य त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण

   तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम्

   nedamadya tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa

   tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam

8. 8

   सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन्

   वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये

   sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan

   vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye

9. 9

   सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः

   प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा

   so'grajenānuśiṣṭārtho yathāvatpuruṣarṣabhaḥ

   praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā

10. 10

    ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः

    लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः

    tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ

    lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ

11. 11

    शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः

    प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव

    śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ

    pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva

12. 12

    यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्

    बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस्तदा

    yathoktakārī vacanamuttaraṃ caiva sottaram

    bṛhaspatisamo buddhyā mattvā rāmānujastadā

13. 13

    कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः

    प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा

    kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ

    prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastadā

14. 14

    सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून्

    पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः

    sālatālāśvakarṇāṃśca tarasā pātayanbahūn

    paryasyangirikūṭāni drumānanyāṃśca vegataḥ

15. 15

    शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः

    दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम्

    śilāśca śakalīkurvanpadbhyāṃ gaja ivāśugaḥ

    dūramekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśāddrutam

16. 16

    तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम्

    दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे

    tāmapaśyadbalākīrṇāṃ harirājamahāpurīm

    durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe

17. 17

    रोषात्प्रस्फुरमाणौष्ठः सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः

    ददर्श वानरान्भीमान्किष्किन्धाया बहिश्चरान्

    roṣātprasphuramāṇauṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati lakṣmaṇaḥ

    dadarśa vānarānbhīmānkiṣkindhāyā bahiścarān

18. 18

    शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्

    जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे

    śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān

    jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare

19. 19

    तान्गृहीतप्रहरणान्हरीन्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः

    बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः

    tāngṛhītapraharaṇānharīndṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ

    babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ

20. 20

    तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः

    कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः

    taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ

    kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ

21. 21

    ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः

    क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन्

    tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ

    krodhamāgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan

22. 22

    तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः

    न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा

    tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ

    na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā

23. 23

    ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः

    गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा

    tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ

    girikuñjarameghābhā nagaryā niryayustadā

24. 24

    नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे विकृतदर्शनाः

    सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः

    nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāḥ sarve vikṛtadarśanāḥ

    sarve śārdūladarpāśca sarve ca vikṛtānanāḥ

25. 25

    दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः

    केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः

    daśanāgabalāḥ kecitkeciddaśaguṇottarāḥ

    kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ

26. 26

    कृत्स्नां हि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः

    अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम्

    kṛtsnāṃ hi kapibhirvyāptāṃ drumahastairmahābalaiḥ

    apaśyallakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadām

27. 27

    ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात्

    निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा

    tataste harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt

    niṣkramyodagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā

28. 28

    सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान्

    बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः

    sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtamātmavān

    buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punareva jagāma saḥ

29. 29

    स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः

    बभूव नरशार्दूलः सधूम इव पावकः

    sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ

    babhūva naraśārdūlaḥ sadhūma iva pāvakaḥ

30. 30

    बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान्

    स्वतेजोविषसंघातः पञ्चास्य इव पन्नगः

    bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān

    svatejoviṣasaṃghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ