Sarga 18

57 shlokas

1. 1

   इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्

   परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा

   ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam

   paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā

2. 2

   तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्

   उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्

   taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam

   uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam

3. 3

   धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्

   अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत्

   dharmārthaguṇasampannaṃ harīśvaramanuttamam

   adhikṣiptastadā rāmaḥ paścādvālinamabravīt

4. 4

   धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्

   अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे

   dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam

   avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase

5. 5

   अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान्वृद्धानाचार्यसंमतान्

   सौम्य वानरचापल्यात्त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि

   apṛṣṭvā buddhisampannānvṛddhānācāryasaṃmatān

   saumya vānaracāpalyāttvaṃ māṃ vaktumihecchasi

6. 6

   इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना

   मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहावपि

   ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā

   mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāvapi

7. 7

   तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवागृजुः

   धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः

   tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāgṛjuḥ

   dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ

8. 8

   नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम्

   विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्

   nayaśca vinayaścobhau yasminsatyaṃ ca susthitam

   vikramaśca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit

9. 9

   तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवः

   चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः

   tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivaḥ

   carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānamicchavaḥ

10. 10

    तस्मिन्नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले

    पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम्

    tasminnṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale

    pālayatyakhilāṃ bhūmiṃ kaścareddharmanigraham

11. 11

    ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः

    भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि

    te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ

    bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi

12. 12

    त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः

    कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि

    tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ

    kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani

13. 13

    ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति

    त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः

    jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaśca vidyāṃ prayacchati

    trayaste pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ

14. 14

    यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः

    पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्र कारणम्

    yavīyānātmanaḥ putraḥ śiṣyaścāpi guṇoditaḥ

    putravatte trayaścintyā dharmaścedatra kāraṇam

15. 15

    सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम

    हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्

    sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama

    hṛdisthaḥ sarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham

16. 16

    चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः

    जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन्द्रक्ष्यसे नु किम्

    capalaścapalaiḥ sārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ

    jātyandha iva jātyandhairmantrayandrakṣyase nu kim

17. 17

    अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते

    न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि

    ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te

    na hi māṃ kevalaṃ roṣāttvaṃ vigarhitumarhasi

18. 18

    तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः

    भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्

    tadetatkāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ

    bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam

19. 19

    अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

    रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत्

    asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ

    rumāyāṃ vartase kāmātsnuṣāyāṃ pāpakarmakṛt

20. 20

    तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर

    भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः

    tadvyatītasya te dharmātkāmavṛttasya vānara

    bhrātṛbhāryābhimarśe'smindaṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ

21. 21

    न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः

    दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप

    na hi dharmaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ

    daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa

22. 22

    औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः

    प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः

    aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ

    pracareta naraḥ kāmāttasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ

23. 23

    भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः

    त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्

    bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ

    tvaṃ ca dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyamupekṣitum

24. 24

    गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्

    भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः

    gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan

    bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ

25. 25

    वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर

    त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुं पर्यवस्थिताः

    vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara

    tvadvidhānbhinnamaryādānniyantuṃ paryavasthitāḥ

26. 26

    सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा

    दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे

    sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā

    dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me

27. 27

    प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ

    प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्

    pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau

    pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum

28. 28

    तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंहितैः

    शासनं तव यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम्

    tadebhiḥ kāraṇaiḥ sarvairmahadbhirdharmasaṃhitaiḥ

    śāsanaṃ tava yadyuktaṃ tadbhavānanumanyatām

29. 29

    सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः

    वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता

    sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ

    vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyatā

30. 30

    राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः

    निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

    rājabhirdhṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ

    nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā