Sarga 19

29 shlokas

1. 1

   स वानरमहाराजः शयानः शरविक्षतः

   प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत

   sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śaravikṣataḥ

   pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata

2. 2

   अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम्

   रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः

   aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam

   rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ

3. 3

   तं भार्याबाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे

   हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम्

   taṃ bhāryābāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge

   hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam

4. 4

   सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम्

   निष्पपात भृशं त्रस्ता विविधाद्गिरिगह्वरात्

   sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam

   niṣpapāta bhṛśaṃ trastā vividhādgirigahvarāt

5. 5

   ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः

   ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः

   ye tvaṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ

   te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ

6. 6

   सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो द्रुतम्

   यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान्

   sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato drutam

   yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān

7. 7

   तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुःखिता सती

   राम वित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः

   tānuvāca samāsādya duḥkhitānduḥkhitā satī

   rāma vitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ

8. 8

   वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः

   तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद्द्रवत दुर्गताः

   vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ

   taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmāddravata durgatāḥ

9. 9

   राज्यहेतोः स चेद्भ्राता भ्राता रौद्रेण पातितः

   रामेण प्रसृतैर्दूरान्मार्गणैर्दूरपातिभिः

   rājyahetoḥ sa cedbhrātā bhrātā raudreṇa pātitaḥ

   rāmeṇa prasṛtairdūrānmārgaṇairdūrapātibhiḥ

10. 10

    कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः

    प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम्

    kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ

    prāptakālamaviśliṣṭamūcurvacanamaṅganām

11. 11

    जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम्

    अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम्

    jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam

    antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam

12. 12

    क्षिप्तान्वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा

    वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः

    kṣiptānvṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā

    vālī vajrasamairbāṇairvajreṇeva nipātitaḥ

13. 13

    अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम्

    अस्मिन्प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे

    abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam

    asminplavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe

14. 14

    रक्ष्यतां नगरं शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम्

    पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः

    rakṣyatāṃ nagaraṃ śūrairaṅgadaścābhiṣicyatām

    padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ

15. 15

    अथ वा रुचिरं स्थानमिह ते रुचिरानने

    आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः

    atha vā ruciraṃ sthānamiha te rucirānane

    āviśanti hi durgāṇi kṣipramadyaiva vānarāḥ

16. 16

    अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः

    लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यः स्वेभ्यो नस्तुमुलं भयम्

    abhāryāḥ sahabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ

    lubdhebhyo viprayuktebhyaḥ svebhyo nastumulaṃ bhayam

17. 17

    अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना

    आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी

    alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā

    ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī

18. 18

    पुत्रेण मम किं कार्यं किं राज्येन किमात्मना

    कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति

    putreṇa mama kiṃ kāryaṃ kiṃ rājyena kimātmanā

    kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati

19. 19

    पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः

    योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः

    pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ

    yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ

20. 20

    एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोककर्शिता

    शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती

    evamuktvā pradudrāva rudatī śokakarśitā

    śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī

21. 21

    आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि

    हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम्

    āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi

    hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinām

22. 22

    क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्

    महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्

    kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam

    mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam

23. 23

    शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्

    नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्

    śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam

    nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam

24. 24

    शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथा हतम्

    अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्

    śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathā hatam

    arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam

25. 25

    नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा

    अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्

    nāgahetoḥ suparṇena caityamunmathitaṃ yathā

    avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam

26. 26

    रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा

    तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे

    rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā

    tānatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe

27. 27

    समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रान्ता निपपात ह

    सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति क्रोशती

    samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāntā nipapāta ha

    supteva punarutthāya āryaputreti krośatī

28. 28

    रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संदितं मृत्युदामभिः

    तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव

    ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃditaṃ mṛtyudāmabhiḥ

    tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva

29. 29

    विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम्

    viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam