43 shlokas
- 1
अथातस्तन्त्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātastantrayuktimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे
तद्यथा अधिकरणं योगः पदार्थः हेत्वर्थः उद्देशः निर्देशः उपदेशः अपदेशः प्रदेशः अतिदेशः अपवर्जः वाक्यशेषः अर्थापत्तिः विपर्ययः प्रसङ्गः एकान्तः अनेकान्तः पूर्वपक्षः निर्णयः अनुमतं विधानम् अनागतावेक्षणम् अतिक्रान्तावेक्षणं संशयः व्याख्यानं स्वसंज्ञा निर्वचनं निदर्शनं नियोगः विकल्पः समुच्चयः ऊह्यम् इति
dvātriṃśattantrayuktayo bhavanti śāstre
tadyathā adhikaraṇaṃ yogaḥ padārthaḥ hetvarthaḥ uddeśaḥ nirdeśaḥ upadeśaḥ apadeśaḥ pradeśaḥ atideśaḥ apavarjaḥ vākyaśeṣaḥ arthāpattiḥ viparyayaḥ prasaṅgaḥ ekāntaḥ anekāntaḥ pūrvapakṣaḥ nirṇayaḥ anumataṃ vidhānam anāgatāvekṣaṇam atikrāntāvekṣaṇaṃ saṃśayaḥ vyākhyānaṃ svasaṃjñā nirvacanaṃ nidarśanaṃ niyogaḥ vikalpaḥ samuccayaḥ ūhyam iti
- 4
अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम् उच्यते वाक्ययोजनमर्थयोजनं च
atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam ucyate vākyayojanamarthayojanaṃ ca
- 5
भवन्ति चात्र श्लोकाः
असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम्
स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः
bhavanti cātra ślokāḥ
asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam
svavākyasiddhirapi ca kriyate tantrayuktitaḥ
- 6
व्यक्ता नोक्तास्तु ये ह्यर्था लीना ये चाप्यनिर्मलाः
लेशोक्ता ये च केचित्स्युस्तेषां चापि प्रसाधनम्
vyaktā noktāstu ye hyarthā līnā ye cāpyanirmalāḥ
leśoktā ye ca kecitsyusteṣāṃ cāpi prasādhanam
- 7
यथाम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा
प्रबोधस्य प्रकाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः
yathāmbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā
prabodhasya prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ
- 8
तत्र यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणं यथा रसं दोषं वा
tatra yamarthamadhikṛtyocyate tadadhikaraṇaṃ yathā rasaṃ doṣaṃ vā
- 9
येन वाक्यं युज्यते स योगः
यथा तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहिंस्राभयावृक्षकपिप्पलीभिः
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे
इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तम् एवं दूरस्थानाम् अपि पदानामेकीकरणं योगः
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ
yathā tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahiṃsrābhayāvṛkṣakapippalībhiḥ
siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge
ityatra tailaṃ siddhaṃ pibediti prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde siddhamiti prayuktam evaṃ dūrasthānām api padānāmekīkaraṇaṃ yogaḥ
- 10
यो ऽर्थो ऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः पदस्य पदयोः पदानां वार्थः पदार्थो ऽपरिमिताश्च पदार्थाः
यथा स्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्वयोस्त्रयाणां वार्थानाम् उपपत्तिर्दृश्यते तत्र यो ऽर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स ग्रहीतव्यो यथा देवोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम इत्युक्ते संदिह्यते बुद्धिः कतमस्य वेदस्योत्पत्तिं वक्ष्यतीति यतः ऋग्वेदादयस्तु वेदाः विद विचारणे विद्ᄆ लाभे इत्येतयोश्च धात्वोरनेकार्थयोः प्रयोगात्तत्र पूर्वापरयोगम् उपलभ्य प्रतिपत्तिर्भवति आयुर्वेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरिति एष पदार्थः
yo 'rtho 'bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ padasya padayoḥ padānāṃ vārthaḥ padārtho 'parimitāśca padārthāḥ
yathā snehasvedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayostrayāṇāṃ vārthānām upapattirdṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvāparayogasiddho bhavati sa grahītavyo yathā devotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma ityukte saṃdihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyatīti yataḥ ṛgvedādayastu vedāḥ vida vicāraṇe vidᄆ lābhe ityetayośca dhātvoranekārthayoḥ prayogāttatra pūrvāparayogam upalabhya pratipattirbhavati āyurvedotpattimayaṃ vivakṣuriti eṣa padārthaḥ
- 11
यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वर्थः
यथा मृत्पिण्डो ऽद्भिः प्रक्लिद्यते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्व्रणः प्रक्लिद्यत इति
yadanyaduktamanyārthasādhakaṃ bhavati sa hetvarthaḥ
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣadugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ praklidyata iti
- 12
समासवचनम् उद्देशः
यथा शल्यम् इति
samāsavacanam uddeśaḥ
yathā śalyam iti
- 13
विस्तरवचनं निर्देशः
यथा शारीरमागन्तुकं चेति
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ
yathā śārīramāgantukaṃ ceti
- 14
एवमित्युपदेशः
यथा तथा न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् इति
evamityupadeśaḥ
yathā tathā na jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet iti
- 15
अनेन कारणेनेत्यपदेशो यथापदिश्यते मधुरः श्लेष्माणमभिवर्धयतीति
anena kāraṇenetyapadeśo yathāpadiśyate madhuraḥ śleṣmāṇamabhivardhayatīti
- 16
प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः
यथा देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तथा यज्ञदत्तस्याप्ययमुद्धरिष्यतीति
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ
yathā devadattasyānena śalyamuddhṛtaṃ tathā yajñadattasyāpyayamuddhariṣyatīti
- 17
प्रकृतस्यानागतस्य साधनमतिदेशः
यथा यतो ऽस्य वायुरूर्ध्वमुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति
prakṛtasyānāgatasya sādhanamatideśaḥ
yathā yato 'sya vāyurūrdhvamuttiṣṭhate tenodāvartī syāditi
- 18
अभिव्याप्यापकर्षणम् अपवर्गः
यथा अस्वेद्या विषोपसृष्टाः अन्यत्र कीटविषादिति
abhivyāpyāpakarṣaṇam apavargaḥ
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ anyatra kīṭaviṣāditi
- 19
येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्येत स वाक्यशेषः
यथा शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरसाम् इत्युक्ते पुरुषग्रहणं विनापि गम्यते पुरुषस्येति
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa vākyaśeṣaḥ
yathā śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasām ityukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣasyeti
- 20
यदकीर्तितमर्थादापद्यते सार्थापत्तिः
यथा ओदनं भोक्ष्ये इत्युक्ते ऽर्थादापन्नं भवति नायं पिपासुर्यवागूम् इति
yadakīrtitamarthādāpadyate sārthāpattiḥ
yathā odanaṃ bhokṣye ityukte 'rthādāpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsuryavāgūm iti
- 21
यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः
यथा कृशाल्पप्राणभीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढादयः सुचिकित्स्या इति
yadyatrābhihitaṃ tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ
yathā kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ityukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti
- 22
प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गो यद्वा प्रकरणान्तरितो यो ऽर्थो ऽसकृदुक्तः समाप्यते स प्रसङ्गः
यथा पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन्क्रिया सो ऽधिष्ठानमिति वेदोत्पत्तावभिधाय भूतचिन्तायां पुनरुक्तं यतो ऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति स खल्वेष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृत इति
prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ prasaṅgo yadvā prakaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛduktaḥ samāpyate sa prasaṅgaḥ
yathā pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣastasminkriyā so 'dhiṣṭhānamiti vedotpattāvabhidhāya bhūtacintāyāṃ punaruktaṃ yato 'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sa khalveṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛta iti
- 23
यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः
यथा त्रिवृद्विरेचयति मदनफलं वामयति
yadavadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ
yathā trivṛdvirecayati madanaphalaṃ vāmayati
- 24
क्वचित्तथा क्वचिदन्यथेति यः सो ऽनेकान्तः
यथा केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं केचिद्रसं केचिद्वीर्यं केचिद्विपाकम् इति
kvacittathā kvacidanyatheti yaḥ so 'nekāntaḥ
yathā kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ kecidrasaṃ kecidvīryaṃ kecidvipākam iti
- 25
आक्षेपपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः
यथा कथं वातनिमित्ताश्चत्वारः प्रमेहा असाध्या भवन्तीति
ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ
yathā kathaṃ vātanimittāścatvāraḥ pramehā asādhyā bhavantīti
- 26
तस्योत्तरं निर्णयः
यथा शरीरं प्रपीड्य पश्चादधो गत्वा वसामेदोमज्जानुविद्धं मूत्रं विसृजति वात एवमसाध्या वातजा इति
tasyottaraṃ nirṇayaḥ
yathā śarīraṃ prapīḍya paścādadho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ visṛjati vāta evamasādhyā vātajā iti
- 27
तथा चोक्तम्
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुतः
अधः प्रकुप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः
tathā coktam
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ
adhaḥ prakupyate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ
- 28
परमतम् अप्रतिषिद्धम् अनुमतम्
यथा अन्यो ब्रूयात्सप्त रसा इति तच्चाप्रतिषेधाद् अनुमन्यते कथंचिद् इति
paramatam apratiṣiddham anumatam
yathā anyo brūyātsapta rasā iti taccāpratiṣedhād anumanyate kathaṃcid iti
- 29
प्रकरणानुपूर्व्याभिहितं विधानम्
यथा सक्थिमर्माण्येकादश प्रकरणानुपूर्व्याभिहितानि
prakaraṇānupūrvyābhihitaṃ vidhānam
yathā sakthimarmāṇyekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni
- 30
एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेक्षणम्
यथा श्लोकस्थाने ब्रूयात्चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति
evaṃ vakṣyatītyanāgatāvekṣaṇam
yathā ślokasthāne brūyātcikitsiteṣu vakṣyāmīti

