17 shlokas
- 1
अथातो दोषभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto doṣabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अष्टाङ्गवेदविद्वांसं दिवोदासं महौजसम्
छिन्नशास्त्रार्थसंदेहं सूक्ष्मागाधागमोदधिम्
aṣṭāṅgavedavidvāṃsaṃ divodāsaṃ mahaujasam
chinnaśāstrārthasaṃdehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim
- 4
विश्वामित्रसुतः श्रीमान्सुश्रुतः परिपृच्छति
द्विषष्टिर्दोषभेदा ये पुरस्तात्परिकीर्तिताः
viśvāmitrasutaḥ śrīmānsuśrutaḥ paripṛcchati
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ
- 5
कति तत्रैकशो ज्ञेया द्विशो वाप्यथवा त्रिशः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संशयच्छिन्महातपाः
kati tatraikaśo jñeyā dviśo vāpyathavā triśaḥ
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ
- 6
प्रीतात्मा नृपशार्दूलः सुश्रुतायाह तत्त्वतः
त्रयो दोषा धातवश्च पुरीषं मूत्रम् एव च
prītātmā nṛpaśārdūlaḥ suśrutāyāha tattvataḥ
trayo doṣā dhātavaśca purīṣaṃ mūtram eva ca
- 7
देहं संधारयन्त्येते ह्य् अव्यापन्ना रसैर्हितैः
पुरुषः षोडशकलः प्राणाश्चैकादशैव ये
dehaṃ saṃdhārayantyete hy avyāpannā rasairhitaiḥ
puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva ye
- 8
रोगाणां तु सहस्रं यच्छतं विंशतिरेव च
शतं च पञ्च द्रव्याणां त्रिसप्तत्यधिकोत्तरम्
rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca
śataṃ ca pañca dravyāṇāṃ trisaptatyadhikottaram
- 9
व्यासतः कीर्तितं तद्धि भिन्ना दोषास्त्रयो गुणाः
द्विषष्टिधा भवन्त्येते भूयिष्ठम् इति निश्चयः
vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi bhinnā doṣāstrayo guṇāḥ
dviṣaṣṭidhā bhavantyete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ
- 10
त्रय एव पृथक्दोषा द्विशो नव समाधिकैः
त्रयोदशाधिकैकद्विसममध्योल्बणैस्त्रिशः
traya eva pṛthakdoṣā dviśo nava samādhikaiḥ
trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ
- 11
पञ्चाशद् एवं तु सह भवन्ति क्षयम् आगतैः
क्षीणमध्याधिकक्षीणक्षीणवृद्धैस्तथापरैः
pañcāśad evaṃ tu saha bhavanti kṣayam āgataiḥ
kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathāparaiḥ
- 12
द्वादशैवं समाख्यातास्त्रयो दोषा द्विषष्टिधा
मिश्रा धातुमलैर्दोषा यान्त्यसंख्येयतां पुनः
dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā
miśrā dhātumalairdoṣā yāntyasaṃkhyeyatāṃ punaḥ
- 13
तस्मात्प्रसङ्गं संयम्य दोषभेदविकल्पनैः
रोगं विदित्वोपचरेद्रसभेदैर्यथेरितैः
tasmātprasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ
rogaṃ viditvopacaredrasabhedairyatheritaiḥ
- 14
भिषक्कर्ताथ करणं रसा दोषास्तु कारणम्
कार्यमारोग्यम् एवैकम् अनारोग्यम् अतो ऽन्यथा
bhiṣakkartātha karaṇaṃ rasā doṣāstu kāraṇam
kāryamārogyam evaikam anārogyam ato 'nyathā
- 15
अध्यायानां तु षट्षष्ट्या ग्रथितार्थपदक्रमम्
एवम् एतद् अशेषेण तन्त्रम् उत्तरम् ऋद्धिमत्
adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam
evam etad aśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat
- 16
स्पष्टगूढार्थविज्ञानम् अगाढमन्दचेतसाम्
यथाविधि यथाप्रश्नं भवतां परिकीर्तितम्
spaṣṭagūḍhārthavijñānam agāḍhamandacetasām
yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam
- 17
सहोत्तरं त्वेतद् अधीत्य सर्वं ब्राह्मं विधानेन यथोदितेन
न हीयते ऽर्थान्मनसो ऽभ्युपेताद् एतद्वचो ब्राह्मम् अतीव सत्यम्
sahottaraṃ tvetad adhītya sarvaṃ brāhmaṃ vidhānena yathoditena
na hīyate 'rthānmanaso 'bhyupetād etadvaco brāhmam atīva satyam

