35 shlokas
- 1
अथातश्छर्दिप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अतिद्रवैर् अतिस्निग्धैर् अहृद्यैर्लवणैरति
अकाले चातिमात्रैश्च तथासात्म्यैश्च भोजनैः
atidravair atisnigdhair ahṛdyairlavaṇairati
akāle cātimātraiśca tathāsātmyaiśca bhojanaiḥ
- 4
श्रमात्क्षयात्तथोद्वेगादजीर्णात्कृमिदोषतः
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथातिद्रुतम् अश्नतः
śramātkṣayāttathodvegādajīrṇātkṛmidoṣataḥ
nāryāścāpannasattvāyāstathātidrutam aśnataḥ
- 5
अत्यन्तामपरीतस्य छर्देर्वै संभवो ध्रुवम्
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात्
atyantāmaparītasya chardervai saṃbhavo dhruvam
bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt
- 6
छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्राद्विनिश्चरन्
chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ
nirucyate chardiriti doṣo vaktrādviniścaran
- 7
दोषानुदीरयन्वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः
ऊर्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेवनात्
doṣānudīrayanvṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ
ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt
- 8
प्रसेको हृदयोत्क्लेशो भक्तस्यानभिनन्दनम्
पूर्वरूपं मतं छर्द्या यथास्वं च विभावयेत्
praseko hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam
pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet
- 9
प्रच्छर्दयेत्फेनिलमल्पमल्पं शूलार्दितो ऽभ्यर्दितपार्श्वपृष्ठः
श्रान्तः सघोषं बहुशः कषायं जीर्णे ऽधिकं सानिलजा वमिस्तु
pracchardayetphenilamalpamalpaṃ śūlārdito 'bhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ
śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe 'dhikaṃ sānilajā vamistu
- 10
यो ऽम्लं भृशं वा कटुतिक्तवक्त्रः पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा
सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषो मूर्च्छान्वितः पित्तनिमित्तजा सा
yo 'mlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā
sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ pittanimittajā sā
- 11
यो हृष्टरोमा मधुरं प्रभूतं शुक्लं हिमं सान्द्रकफानुविद्धम्
अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तो वमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात्
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham
abhaktaruggauravasādayukto vamedvamī sā kaphakopajā syāt
- 12
सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु
बीभत्सजा दौहृदजामजा च सात्म्यप्रकोपात्कृमिजा च या हि
सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ
sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu
bībhatsajā dauhṛdajāmajā ca sātmyaprakopātkṛmijā ca yā hi
sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau
- 13
शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः
कृमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता
śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca viśeṣataḥ
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā
- 14
क्षीणस्योपद्रवैर्युक्तां सासृक्पूयां सचन्द्रिकाम्
छर्दिं प्रसक्तां कुशलो नारभेत चिकित्सितुम्
kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām
chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum
- 15
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनम् एव तासु
āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanam eva tāsu
- 16
वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हितम् उच्यते
विरेचनं वा कुर्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक्
vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitam ucyate
virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak
- 17
संसर्गश्चानुपूर्वेण यथास्वं भेषजायुतः
लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि चाचरेत्
saṃsargaścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret
- 18
यथास्वं च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत्
हन्यात्क्षीरघृतं पीतं छर्दिं पवनसंभवाम्
yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet
hanyātkṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām
- 19
ससैन्धवं पिबेत्सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम्
मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः
यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत्
sasaindhavaṃ pibetsarpirvātacchardinivāraṇam
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ
yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet
- 20
पिबेद्वा व्यक्तसिन्धूत्थं फलाम्लं वैष्किरं रसम्
सुखोष्णलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्
pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam
sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam
- 21
पित्तोपशमनीयानि पाक्यानि शिशिराणि च
कषायाण्युपयुक्तानि घ्नन्ति पित्तकृतां वमीम्
pittopaśamanīyāni pākyāni śiśirāṇi ca
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm
- 22
शोधनं मधुरैश्चात्र द्राक्षारससमायुतैः
बलवत्यां प्रशंसन्ति सर्पिस्तैल्वकम् एव च
śodhanaṃ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva ca
- 23
आरग्वधादिनिर्यूहं दशाङ्गयोगम् एव वा
पाययेताथ सक्षौद्रं कफजायां चिकित्सकः
āragvadhādiniryūhaṃ daśāṅgayogam eva vā
pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ
- 24
कृतं गुडूच्या विधिवत्कषायं हिमसंज्ञितम्
तिसृष्वपि भवेत्पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम्
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivatkaṣāyaṃ himasaṃjñitam
tisṛṣvapi bhavetpathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam
- 25
बीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः
लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम्
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ
laṅghanairvamanaiścāmāṃ sātmyaiḥ sātmyaprakopajām
- 26
कृमिहृद्रोगवच्चापि कृमिजां साधयेद्वमीम्
वितरेच्च यथादोषं शस्तं विधिमनन्तरम्
kṛmihṛdrogavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm
vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram
- 27
दधित्थरससंसक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम्
मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रविमुच्यते
dadhittharasasaṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām
muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate
- 28
समाक्षिका मधुरसा पीता वा तण्डुलाम्बुना
तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणाम् अपि भेषजम्
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇām api bheṣajam
- 29
स्वयंगुप्तां सयष्ट्याह्वां तण्डुलाम्बुमधुद्रवाम्
पिबेद्यवागूमथवा सिद्धां पत्रैः करञ्जजैः
svayaṃguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām
pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ
- 30
युक्ताम्ललवणाः पिष्टाः कुस्तुम्बुर्यो ऽथवा हिताः
तण्डुलाम्बुयुतं खादेत्कपित्थं त्र्यूषणेन वा
yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo 'thavā hitāḥ
taṇḍulāmbuyutaṃ khādetkapitthaṃ tryūṣaṇena vā

