100 shlokas
- 1
अथातो दृष्टिगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
त्रयः साध्यास्त्रयो ऽसाध्या याप्याः षट्च भवन्ति हि
तत्रैकस्य प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शिनः
trayaḥ sādhyāstrayo 'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭca bhavanti hi
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ
- 4
दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च
पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्विधिं शस्त्रक्षतादृते
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca
pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte
- 5
नस्यसेकाञ्जनालेपपुटपाकैः सतर्पणैः
आद्ये तु त्रैफलं पेयं सर्पिस्त्रैवृतमुत्तरे
nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare
- 6
तैल्वकं चोभयोः पथ्यं केवलं जीर्णम् एव वा
गैरिकं सैन्धवं कृष्णा गोदन्तस्य मषी तथा
tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇam eva vā
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā
- 7
गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मनःशिला
वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयंगुप्ताफलानि च
gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā
vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṃguptāphalāni ca
- 8
चत्वार एते योगाः स्युरुभयोरञ्जने हिताः
कुब्जकाशोकशालाम्रप्रियङ्गुनलिनोत्पलैः
catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ
- 9
पुष्पैर्हरेणुकृष्णाह्वापथ्यामलकसंयुतैः
सर्पिर्मधुयुतैश्चूर्णैर्वेणुनाड्यामवस्थितैः
puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ
sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ
- 10
अञ्जयेद्द्वावपि भिषक्पित्तश्लेष्मविभावितौ
आम्रजम्बूद्भवं पुष्पं तद्रसेन हरेणुकाम्
añjayeddvāvapi bhiṣakpittaśleṣmavibhāvitau
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām
- 11
पिष्ट्वा क्षौद्राज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाञ्जनम्
नलिनोत्पलकिञ्जल्कगैरिकैर्गोशकृद्रसैः
piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavāñjanam
nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ
- 12
गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्यन्धयोर्हितम्
रसाञ्जनरसक्षौद्रतालीशस्वर्णगैरिकम्
guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam
- 13
गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये
शीतं सौवीरकं वापि पिष्ट्वाथ रसभावितम्
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye
śītaṃ sauvīrakaṃ vāpi piṣṭvātha rasabhāvitam
- 14
कूर्मपित्तेन मतिमान्भावयेद्रौहितेन वा
चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये
kūrmapittena matimānbhāvayedrauhitena vā
cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye
- 15
काश्मरीपुष्पमधुकदार्वीरोध्ररसाञ्जनैः
सक्षौद्रमञ्जनं तद्वद्धितमत्रामये सदा
kāśmarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ
sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā
- 16
स्रोतोजं सैन्धवं रेणुकां चापि पेषयेत्
अजामूत्रेण ता वर्त्यः क्षणदान्ध्याञ्जने हिताः
srotojaṃ saindhavaṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ
- 17
कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा
तालीशपत्रं क्षणदे गाङ्गेयं च यकृद्रसे
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā
tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase
- 18
कृतास्ता वर्तयः पिष्टाश्छायाशुष्काः सुखावहाः
मनःशिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिवाः
kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ
- 19
सफेना वर्तयः पिष्टाश्छागक्षीरसमन्विताः
गोमूत्रपित्तमदिरायकृद्धात्रीरसे पचेत्
saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet
- 20
क्षुद्राञ्जनं रसेनान्यद्यकृतस्त्रैफले ऽपि वा
गोमूत्राज्यार्णवमलपिप्पलीक्षौद्रकट्फलैः
kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakṛtastraiphale 'pi vā
gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ
- 21
सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेणुगह्वरे
मेदो यकृद्घृतं चाजं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु
saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare
medo yakṛdghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu
- 22
रसमामलकाच्चापि पक्वं सम्यङ्निधापयेत्
कोशे खदिरनिर्माणे तद्वत्क्षुद्राञ्जनं हितम्
rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet
kośe khadiranirmāṇe tadvatkṣudrāñjanaṃ hitam
- 23
हरेणुमगधाजास्थिमज्जैलायकृदन्वितम्
यकृद्रसेनाञ्जनं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye
- 24
विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना
निषेवितं तद्यकृदञ्जनेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु
vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā
niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu
- 25
तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्मगधासमन्वितम्
प्रयोजितं पूर्ववदाश्वसंशयं जयेत्क्षपान्ध्यं सकृद् अञ्जनान्नॄणाम्
tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayetkṣapāndhyaṃ sakṛd añjanānnṝṇām
- 26
प्लीहा यकृच्चाप्युपभक्षिते उभे प्रकल्प्य शूल्ये घृततैलसंयुते
ते सार्षपस्नेहसमायुते ऽञ्जनं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजिते
plīhā yakṛccāpyupabhakṣite ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute
te sārṣapasnehasamāyute 'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite
- 27
नदीजशिम्बीत्रिकटून्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे यकृद्गवाम्
सचन्दनेयं गुटिकाथवाञ्जनं प्रशस्यते वै दिवसेष्व् अपश्यताम्
nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe yakṛdgavām
sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjanaṃ praśasyate vai divaseṣv apaśyatām
- 28
भवन्ति याप्याः खलु ये षडामया हरेदसृक्तेषु सिराविमोक्षणैः
विरेचयेच्चापि पुराणसर्पिषा विरेचनाङ्गोपहितेन सर्वदा
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ
virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā
- 29
पयोविमिश्रं पवनोद्भवे हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलम् एव तु
भवेद्घृतं त्रैफलम् एव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailam eva tu
bhavedghṛtaṃ traiphalam eva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ
- 30
त्रिवृद्विरेकः कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्कृतम्
पुराणसर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायसभाजनस्थितम्
trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam

