17 shlokas
- 1
अथातो ऽरोचकप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'rocakapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
दोषैः पृथक्सह च चित्तविपर्ययाच्च भक्तायनेषु हृदि चावतते प्रगाढम्
नान्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं भक्तोपघातमिह पञ्चविधं वदन्ति
doṣaiḥ pṛthaksaha ca cittaviparyayācca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍham
nānne rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti
- 4
हृच्छूलपीडनयुतं विरसाननत्वं वातात्मके भवति लिङ्गमरोचके तु
हृद्दाहचोषबहुता मुखतिक्तता च मूर्च्छा सतृड्भवति पित्तकृते तथैव
hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ vātātmake bhavati liṅgamarocake tu
hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍbhavati pittakṛte tathaiva
- 5
कण्डूगुरुत्वकफसंस्रवसादतन्द्राः श्लेष्मात्मके मधुरमास्यमरोचके तु
सर्वात्मके पवनपित्तकफा बहूनि रूपाण्यथास्य हृदये समुदीरयन्ति
kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu
sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti
- 6
संरागशोकभयविप्लुतचेतसस्तु चिन्ताकृतो भवति सो ऽशुचिदर्शनाच्च
वाते वचाम्बुवमनं कृतवान्पिबेच्च स्नेहैः सुराभिरथवोष्णजलेन चूर्णम्
saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu cintākṛto bhavati so 'śucidarśanācca
vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavānpibecca snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇam
- 7
कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणुभार्गीरास्नैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम्
पित्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं स्नेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः
kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇām
pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ
- 8
निम्बाम्बुवामितवतः कफजे ऽनुपानं राजद्रुमाम्बु मधुना तु सदीप्यकं स्यात्
चूर्णं यदुक्तमथवानिलजे तदेव सर्वैश्च सर्वकृतमेवम् उपक्रमेत
nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje 'nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakaṃ syāt
cūrṇaṃ yaduktamathavānilaje tadeva sarvaiśca sarvakṛtamevam upakrameta
- 9
द्राक्षापटोलविडवेत्रकरीरनिम्बमूर्वाभयाक्षबदरामलकेन्द्रवृक्षैः
बीजैः करञ्जनृपवृक्षभवैश्च पिष्टैर्लेहं पचेत्सुरभिमूत्रयुतं यथावत्
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣaiḥ
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭairlehaṃ pacetsurabhimūtrayutaṃ yathāvat
- 10
मुस्तां वचां त्रिकटुकं रजनीद्वयं च भार्गीं च कुष्ठमथ निर्दहनीं च पिष्ट्वा
मूत्रे ऽविजे द्विरदमूत्रयुते पचेद्वा पाठां तुगामतिविषां रजनीं च मुख्याम्
mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayaṃ ca bhārgīṃ ca kuṣṭhamatha nirdahanīṃ ca piṣṭvā
mūtre 'vije dviradamūtrayute pacedvā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām
- 11
मण्डूकिमर्कममृतां च सलाङ्गलाख्यां मूत्रे पचेत्तु महिषस्य विधानविद्वा
एतान्न सन्ति चतुरो लिहतस्तु लेहान्गुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयाश्च
maṇḍūkimarkamamṛtāṃ ca salāṅgalākhyāṃ mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā
etānna santi caturo lihatastu lehāngulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca
- 12
सात्म्यान्स्वदेशरचितान्विविधांश्च भक्ष्यान्पानानि मूलफलषाडवरागयोगान्
अद्याद्रसांश्च विविधान्विविधैः प्रकारैर्भुञ्जीत चापि लघुरूक्षमनःसुखानि
sātmyānsvadeśaracitānvividhāṃśca bhakṣyānpānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān
adyādrasāṃśca vividhānvividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni
- 13
आस्थापनं विधिवदत्र विरेचनं च कुर्यान्मृदूनि शिरसश्च विरेचनानि
त्रीण्यूषणानि रजनीत्रिफलायुतानि चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि
āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanaṃ ca kuryānmṛdūni śirasaśca virecanāni
trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni
- 14
क्षौद्रायुतानि वितरेन्मुखबोधनार्थमन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि
मुस्तादिराजतरुवर्गदशाङ्गसिद्धैः क्वाथैर्जयेन्मधुयुतैर्विविधैश्च लेहैः
kṣaudrāyutāni vitarenmukhabodhanārthamanyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni
mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ
- 15
मूत्रासवैर्गुडकृतैश्च तथा त्वरिष्टैः क्षारासवैश्च मधुमाधवतुल्यगन्धैः
स्यादेष एव कफवातहते विधिश्च शान्तिं गते हुतभुजि प्रशमाय तस्य
mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathā tvariṣṭaiḥ kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ
syādeṣa eva kaphavātahate vidhiśca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya
- 16
इच्छाभिघातभयशोकहते ऽन्तरग्नौ भावान्भवाय वितरेत्खलु शक्यरूपान्
अर्थेषु चाप्यपचितेषु पुनर्भवाय पौराणिकैः श्रुतिशतैरनुमानयेत्तम्
icchābhighātabhayaśokahate 'ntaragnau bhāvānbhavāya vitaretkhalu śakyarūpān
artheṣu cāpyapaciteṣu punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam
- 17
दैन्यं गते मनसि बोधनमत्र शस्तं यद्यत्प्रियं तदुपसेव्यमरोचके तु
dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ yadyatpriyaṃ tadupasevyamarocake tu

