30 shlokas
- 1
अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः
सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्छिताः
pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrchitāḥ
- 4
विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान्
विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत
vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān
vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata
- 5
उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा
तथार्शोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका
utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā
tathārśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā
- 6
बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः
क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च
bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca
- 7
प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत्
अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत्स्मृतम्
praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat
arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yatsmṛtam
- 8
लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च
एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः
lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ
- 9
नामभिस्ते समुद्दिष्टा लक्षणैस्तान्प्रचक्ष्महे
अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गे ऽधो वर्त्मनश्च या
nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistānpracakṣmahe
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge 'dho vartmanaśca yā
- 10
विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रूपपिडकाचिता
कुम्भीकबीजप्रतिमाः पिडका यास्तु वर्त्मजाः
vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yāstu vartmajāḥ
- 11
आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः
पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति संज्ञिताः
ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ
srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ
piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ
- 12
पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता
पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा
piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā
- 13
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः
सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते
ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ
sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate
- 14
दीर्घो ऽङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसंभवः
व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति संज्ञितः
dīrgho 'ṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ
- 15
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसंभवा
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साञ्जननामिका
dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sāñjananāmikā
- 16
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः
सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत्
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ
savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat
- 17
कण्डूमताल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः
न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः
kaṇḍūmatālpatodena vartmaśophena yo naraḥ
na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ
- 18
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म समम् एव च
अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत्
mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samam eva ca
akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet
- 19
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा
तदा क्लिन्नत्वमापन्नम् उच्यते वर्त्मकर्दमः
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā
tadā klinnatvamāpannam ucyate vartmakardamaḥ
- 20
यद्वर्त्म बाह्यतो ऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम्
दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम्
yadvartma bāhyato 'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam
dāhakaṇḍūparikledi śyāvavartmeti tanmatam
- 21
अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि
कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते
arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi
kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate
- 22
यस्य धौतानि धौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः
वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्
yasya dhautāni dhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat
- 23
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते
एतद्वातहतं विद्यात्सरुजं यदि वारुजम्
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate
etadvātahataṃ vidyātsarujaṃ yadi vārujam
- 24
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम्
विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम्
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam
- 25
निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः
चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः
nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ
cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ
- 26
छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवो ऽङ्कुराः
दाहकण्डूरुजोपेतास्ते ऽर्शः शोणितसंभवाः
chinnāśchinnā vivardhante vartmasthā mṛdavo 'ṅkurāḥ
dāhakaṇḍūrujopetāste 'rśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ
- 27
अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवो ऽरुजः
सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo 'rujaḥ
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ
- 28
शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितम्
बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम्
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam
- 29
दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च
निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर्घुष्टं चाक्षि दूयते
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate
- 30
उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते
वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते
uddhṛtairuddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate

