18 shlokas
- 1
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śirorogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शिरो रुजति मर्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा
śiro rujati martyānāṃ vātapittakaphaistribhiḥ
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā
- 4
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः
एकादशप्रकारस्य लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते
sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ
ekādaśaprakārasya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate
- 5
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम्
बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषः शिरोऽभितापः स समीरणेन
yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram
bandhopatāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena
- 6
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव दह्येत धूप्येत शिरोऽक्षिनासम्
शीतेन रात्रौ च भवेद्विशेषः शिरोऽभितापः स तु पित्तकोपात्
yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva dahyeta dhūpyeta śiro'kṣināsam
śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt
- 7
शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात्
śirogalaṃ yasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca
śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt
- 8
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च
śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca
- 9
वसाबलासक्षतसंभवानां शिरोगतानामिह संक्षयेण
क्षयप्रवृत्तः शिरसो ऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजो ऽतिमात्रम्
vasābalāsakṣatasaṃbhavānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa
kṣayapravṛttaḥ śiraso 'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo 'timātram
- 10
संस्वेदनछर्दनधूमनस्यैर् असृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति
निस्तुद्यते यस्य शिरो ऽतिमात्रं संभक्ष्यमाणं स्फुटतीव चान्तः
saṃsvedanachardanadhūmanasyair asṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti
nistudyate yasya śiro 'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva cāntaḥ
- 11
घ्राणाच्च गच्छेत्सलिलं सरक्तं शिरोऽभितापः कृमिभिः स घोरः
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दम् अक्षिभ्रुवं रुक्समुपैति गाढम्
ghrāṇācca gacchetsalilaṃ saraktaṃ śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ
sūryodayaṃ yā prati mandamandam akṣibhruvaṃ ruksamupaiti gāḍham
- 12
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च
शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाच्च
vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca
śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca
- 13
तं भास्करावर्तम् उदाहरन्ति सर्वात्मकं कष्टतमं विकारम्
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां संपीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम्
taṃ bhāskarāvartam udāharanti sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāram
doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām
- 14
कुर्वन्ति साक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान्
kurvanti sākṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu
gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān
- 15
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम्
यस्योत्तमाङ्गार्धमतीव जन्तोः सम्भेदतोदभ्रमशूलजुष्टम्
anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram
yasyottamāṅgārdhamatīva jantoḥ sambhedatodabhramaśūlajuṣṭam
- 16
पक्षाद्दशाहाद् अथवाप्यकस्मात्तस्यार्धभेदं त्रितयाद्व्यवस्येत्
शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः
pakṣāddaśāhād athavāpyakasmāttasyārdhabhedaṃ tritayādvyavasyet
śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ
- 17
रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु
सुकष्टम् एनं खलु शङ्खकाख्यं महर्षयो वेदविदः पुराणाः
rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti mūrdhni viśeṣataścāpi hi śaṅkhayostu
sukaṣṭam enaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ
- 18
व्याधिं वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पं भिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम्
vyādhiṃ vadantyudgatamṛtyukalpaṃ bhiṣaksahasrairapi durnivāram

