46 shlokas
- 1
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगे ऽनिलात्मके
पयोऽनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा
vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge 'nilātmake
payo'nupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā
- 4
मुद्गान्कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान्
कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत्
mudgānkulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān
kaṭūṣṇāṃśca sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet
- 5
पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वापि मानवः
वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत्
pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vāpi mānavaḥ
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret
- 6
तत्सिद्धैः पायसैर्वापि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः
स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृसरैर्वा ससैन्धवैः
tatsiddhaiḥ pāyasairvāpi sukhoṣṇairlepayecchiraḥ
svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛsarairvā sasaindhavaiḥ
- 7
चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः
स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात्कुलीररससाधितम्
candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ
snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syātkulīrarasasādhitam
- 8
वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत्
क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत्
varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet
kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet
- 9
ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत्पूजितं हविः
तस्मिन्विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम्
tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tatpūjitaṃ haviḥ
tasminvipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram
- 10
धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक्
पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane
- 11
विदध्यात्त्रैवृतं धीमान्बलातैलमथापि वा
भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः
vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmānbalātailamathāpi vā
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ
- 12
पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत्
शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः
pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet
śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ
- 13
क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः
नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ
- 14
वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः
शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः
vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ
śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ
- 15
मधुरैश्च मुखालेपैर्नस्यकर्मभिरेव च
आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः
madhuraiśca mukhālepairnasyakarmabhireva ca
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ
- 16
क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा
उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम्
kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam
- 17
भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम्
मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम्
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam
madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram
- 18
पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यद् अपि तद्धितम्
कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत्कफनिवारणैः
pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyad api taddhitam
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayetkaphanivāraṇaiḥ
- 19
शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः
अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः
śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ
acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ
- 20
शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत्
इङ्गुदस्य त्वचा वापि मेषशृङ्गस्य वा भिषक्
śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet
iṅgudasya tvacā vāpi meṣaśṛṅgasya vā bhiṣak
- 21
आभ्याम् एव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत्
घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः
ābhyām eva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet
ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ
- 22
सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः
क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः
saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ
- 23
यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम्
पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्रसैः
yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ
- 24
शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः
सर्पिः पानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि
śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ
sarpiḥ pānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi
- 25
क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः
पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम्
kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam
- 26
क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः
कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā
- 27
नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्छन्ति जन्तवः
मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः
nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrchanti jantavaḥ
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ
- 28
तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः
ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः
teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ
hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ
- 29
कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत्
पूतिमत्स्ययुतान्धूमान्कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत्
kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret
pūtimatsyayutāndhūmānkṛmighnāṃśca prayojayet
- 30
भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च
सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम्
bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam

