20 shlokas
- 1
अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान्
नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम्
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān
nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam
- 4
दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात्स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः
स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहताम् अपि तथैव भिषक्चिकित्सेत्
dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryātsnigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogaiḥ
svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatām api tathaiva bhiṣakcikitset
- 5
सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः
अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंस्वेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन
sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ
abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena
- 6
साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रे त्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु
स्यात्पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक्च भवेत्तु याप्यम्
sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayettu
syātpiccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛkca bhavettu yāpyam
- 7
विस्तीर्णदृष्टितनुरागम् असत्प्रदर्शि साध्यं यथास्थितम् अनाविलदर्शनं च
प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैर् उन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम्
vistīrṇadṛṣṭitanurāgam asatpradarśi sādhyaṃ yathāsthitam anāviladarśanaṃ ca
prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhair unnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam
- 8
नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च
षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः
netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca
ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ
- 9
स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर्बलाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणको ऽन्यः
मृद्नाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटम् अपि तेन शिशुः स नित्यम्
stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbalākṣivartmabhava eva kukūṇako 'nyaḥ
mṛdnāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭam api tena śiśuḥ sa nityam
- 10
सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च
क्षौद्रायुतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात्
sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca
kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt
- 11
तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसम्प्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम्
taṃ vāmayettu madhusaindhavasamprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām
- 12
स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर्वा नैनं वमन्तम् अपि वामयितुं यतेत
दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यम् ऊर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः
syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā nainaṃ vamantam api vāmayituṃ yateta
dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyam ūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ
- 13
जम्ब्वाम्रधात्र्यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनम् एव चापि
आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाहुरपि च त्रिफलाविपक्वम्
jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanam eva cāpi
āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathāhurapi ca triphalāvipakvam
- 14
नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि
स्यादञ्जनं मधुरसामधुकाम्रकैर्वा कृष्णायसं घृतपयो मधु वापि दग्धम्
nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni
syādañjanaṃ madhurasāmadhukāmrakairvā kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vāpi dagdham
- 15
व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गैरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा
निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजो ऽञ्जनमंशतुल्यम्
vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gairikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā
nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo 'ñjanamaṃśatulyam
- 16
स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर्नुदति भावितमञ्जनेन
स्यन्दे कफादभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलो ऽक्षिगदं जिघांसुः
srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena
syande kaphādabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo 'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ
- 17
समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम्
वक्तुं निरवशेषेण श्लोकानामयुतैरपि
samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam
vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānāmayutairapi
- 18
सहस्रैरपि वा प्रोक्तमर्थमल्पमतिर्नरः
तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः
sahasrairapi vā proktamarthamalpamatirnaraḥ
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ
- 19
तदिदं बहुगूढार्थं चिकित्साबीजमीरितम्
कुशलेनाभिपन्नं तद्बहुधाभिप्ररोहति
tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam
kuśalenābhipannaṃ tadbahudhābhiprarohati
- 20
तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना
सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना
tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā
sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā

