56 shlokas
- 1
अथातो ऽमानुषोपसर्गप्रतिषेधम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'mānuṣopasargapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
निशाचरेभ्यो रक्ष्यस्तु नित्यम् एव क्षतातुरः
इति यत्प्रागभिहितं विस्तरस्तस्य वक्ष्यते
niśācarebhyo rakṣyastu nityam eva kṣatāturaḥ
iti yatprāgabhihitaṃ vistarastasya vakṣyate
- 4
गुह्यानागतविज्ञानम् अनवस्थासहिष्णुता
क्रिया वामानुषी यस्मिन्सग्रहः परिकीर्त्यते
guhyānāgatavijñānam anavasthāsahiṣṇutā
kriyā vāmānuṣī yasminsagrahaḥ parikīrtyate
- 5
अशुचिं भिन्नमर्यादं क्षतं वा यदि वाक्षतम्
हिंस्युर्हिंसाविहारार्थं सत्कारार्थमथापि वा
aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vākṣatam
hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi vā
- 6
असंख्येया ग्रहगणा ग्रहाधिपतयस्तु ये
व्यज्यन्ते विविधाकारा भिद्यन्ते ते तथाष्टधा
asaṃkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayastu ye
vyajyante vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā
- 7
देवास्तथा शत्रुगणाश्च तेषां गन्धर्वयक्षाः पितरो भुजङ्गाः
रक्षांसि या चापि पिशाचजातिरेषो ऽष्टको देवगणो ग्रहाख्यः
devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ
rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo 'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ
- 8
संतुष्टः शुचिरपि चेष्टगन्धमाल्यो निस्तन्द्री ह्य् अवितथसंस्कृतप्रभाषी
तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः
saṃtuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyo nistandrī hy avitathasaṃskṛtaprabhāṣī
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ
- 9
संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः
संतुष्टो भवति न चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति च देवशत्रुजुष्टः
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ
- 10
हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः
नृत्यन्वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ
nṛtyanvai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
- 11
ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतमतिरल्पवाक्सहिष्णुः
तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutamatiralpavāksahiṣṇuḥ
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
- 12
प्रेतेभ्यो विसृजति संस्तरेषु पिण्डान्शान्तात्मा जलम् अपि चापसव्यवस्त्रः
मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भुक्तो भवति पितृग्रहाभिभूतः
pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍānśāntātmā jalam api cāpasavyavastraḥ
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto bhavati pitṛgrahābhibhūtaḥ
- 13
भूमौ यः प्रसरति सर्पवत्कदाचित्सृक्किण्यौ विलिखति जिह्वया तथैव
निद्रालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्विज्ञेयो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः
bhūmau yaḥ prasarati sarpavatkadācitsṛkkiṇyau vilikhati jihvayā tathaiva
nidrālurguḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ
- 14
मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरो ऽतिशूरः
क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विड्भवति च रक्षसा गृहीतः
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro 'tiśūraḥ
krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍbhavati ca rakṣasā gṛhītaḥ
- 15
उद्धस्तः कृशपरुषश्चिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथातिलोलः
बह्वाशी विजनहिमाम्बुरात्रिसेवी व्याविग्नो भ्रमति रुदन्पिशाचजुष्टः
uddhastaḥ kṛśaparuṣaścirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ
bahvāśī vijanahimāmburātrisevī vyāvigno bhramati rudanpiśācajuṣṭaḥ
- 16
स्थूलाक्षस्त्वरितगतिः स्वफेनलेही निद्रालुः पतति च कम्पते च यो ऽति
यश्चाद्रिद्विरदनगादिविच्युतः सन्संसृष्टो न भवति वार्द्धकेन जुष्टः
sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo 'ti
yaścādridviradanagādivicyutaḥ sansaṃsṛṣṭo na bhavati vārddhakena juṣṭaḥ
- 17
देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि
गन्धर्वाः प्रायशो ऽष्टम्यां यक्षाश्च प्रतिपद्यथ
devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi
gandharvāḥ prāyaśo 'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha
- 18
कृष्णक्षये च पितरः पञ्चम्याम् अपि चोरगाः
रक्षांसि निशि पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति च
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ pañcamyām api coragāḥ
rakṣāṃsi niśi paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti ca
- 19
दर्पणादीन्यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा
स्वमणिं भास्करस्योस्रा यथा देहं च देहधृक्
विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणम्
darpaṇādīnyathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā
svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk
viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam
- 20
तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमाश्च सत्यम्
गुणास्तथाष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम्
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamāśca satyam
guṇāstathāṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam
- 21
न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान्क्वचिदाविशन्ति
ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyānkvacidāviśanti
ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ
- 22
तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसंख्याः
असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तमाविशन्ति
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti
- 23
निशाचराणां तेषां हि ये देवगणमाश्रिताः
ते तु तत्सत्त्वसंसर्गाद्विज्ञेयास्तु तदञ्जनाः
niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ
te tu tatsattvasaṃsargādvijñeyāstu tadañjanāḥ
- 24
देवग्रहा इति पुनः प्रोच्यन्ते ऽशुचयश्च ये
देववच्च नमस्यन्ते प्रत्यर्थ्यन्ते च देववत्
devagrahā iti punaḥ procyante 'śucayaśca ye
devavacca namasyante pratyarthyante ca devavat
- 25
स्वामिशीलक्रियाचाराः क्रम एष सुरादिषु
निरृतेर्या दुहितरस्तासां स प्रसवः स्मृतः
svāmiśīlakriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu
nirṛteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ
- 26
सत्यत्वादपवृत्तेषु वृत्तिस्तेषां गणैः कृता
हिंसाविहारा ये केचिद्देवभावम् उपाश्रिताः
satyatvādapavṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā
hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvam upāśritāḥ
- 27
भूतानीति कृता संज्ञा तेषां संज्ञाप्रवक्तृभिः
ग्रहसंज्ञानि भूतानि यस्माद्वेत्त्यनया भिषक्
bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ saṃjñāpravaktṛbhiḥ
grahasaṃjñāni bhūtāni yasmādvettyanayā bhiṣak
- 28
विद्यया भूतविद्यात्वमत एव निरुच्यते
तेषां शान्त्यर्थमन्विच्छन्वैद्यस्तु सुसमाहितः
vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate
teṣāṃ śāntyarthamanvicchanvaidyastu susamāhitaḥ
- 29
जपैः सनियमैर्होमैरारभेत चिकित्सितुम्
रक्तानि गन्धमाल्यानि बीजानि मधुसर्पिषी
japaiḥ saniyamairhomairārabheta cikitsitum
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī
- 30
भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिरुच्यते
वस्त्राणि गन्धमाल्यानि मांसानि रुधिराणि च
bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate
vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni rudhirāṇi ca

