35 shlokas
- 1
अथात उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta unmādapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मदयन्त्युद्धता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः
मानसो ऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः
madayantyuddhatā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ
mānaso 'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ
- 4
एकैकशः समस्तैश्च दोषैर् अत्यर्थमूर्छितैः
मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते
ekaikaśaḥ samastaiśca doṣair atyarthamūrchitaiḥ
mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate
- 5
विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम्
स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्ति च
viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam
sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca
- 6
मोहोद्वेगौ स्वनः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम्
अत्युत्साहो ऽरुचिश्चान्ने स्वप्ने कलुषभोजनम्
mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam
atyutsāho 'ruciścānne svapne kaluṣabhojanam
- 7
वायुनोन्मथनं चापि भ्रमश्चक्रगतस्य वा
यस्य स्यादचिरेणैव उन्मादं सो ऽधिगच्छति
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaścakragatasya vā
yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so 'dhigacchati
- 8
रूक्षच्छविः परुषवाग्धमनीततो वा शीतातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः
आस्फोटयत्यटति गायति नृत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्यनिलप्रकोपात्
rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā śītāturaḥ kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ
āsphoṭayatyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpyanilaprakopāt
- 9
तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनिद्रश्छायाहिमानिलजलान्तविहारसेवी
तीक्ष्णो हिमाम्बुनि चये ऽपि स वह्निशङ्की पित्ताद्दिवा नभसि पश्यति तारकाश्च
tṛṭsvedadāhabahulo bahubhugvinidraśchāyāhimānilajalāntavihārasevī
tīkṣṇo himāmbuni caye 'pi sa vahniśaṅkī pittāddivā nabhasi paśyati tārakāśca
- 10
छर्द्यग्निसादसदनारुचिकासयुक्तो योषिद्विविक्तरतिरल्पमतिप्रचारः
निद्रापरो ऽल्पकथनो ऽल्पभुगुष्णसेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात्
chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣidviviktaratiralpamatipracāraḥ
nidrāparo 'lpakathano 'lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt
- 11
सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति
sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ saṃharṣitā iva ca liṅgamudīrayanti
- 12
चौरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथान्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाद्वा
गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः
caurairnarendrapuruṣairaribhistathānyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ
- 13
चित्रं स जल्पति मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसंज्ञः
रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतो ऽथ भवेत्परासुः
citraṃ sa jalpati mano'nugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati roditi mūḍhasaṃjñaḥ
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛto 'tha bhavetparāsuḥ
- 14
स्निग्धं स्विन्नं तु मनुजमुन्मादार्तं विशोधयेत्
तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरसश्च विरेचनैः
snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ viśodhayet
tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śirasaśca virecanaiḥ
- 15
विविधैरवपीडैश्च सर्षपस्नेहसंयुतैः
योजयित्वा तु तच्चूर्णं घ्राणे तस्य प्रयोजयेत्
vividhairavapīḍaiśca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ
yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya prayojayet
- 16
सततं धूपयेच्चैनं श्वगोमांसैः सुपूतिभिः
सर्षपानां च तैलेन नस्याभ्यङ्गौ हितौ सदा
satataṃ dhūpayeccainaṃ śvagomāṃsaiḥ supūtibhiḥ
sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā
- 17
दर्शयेदद्भुतान्यस्य वदेन्नाशं प्रियस्य वा
भीमाकारैर्नरैर्नागैर्दान्तैर्व्यालैश्च निर्विषैः
darśayedadbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā
bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiśca nirviṣaiḥ
- 18
भीषयेत्संयतं पाशैः कशाभिर्वाथ ताडयेत्
यन्त्रयित्वा सुगुप्तं वा त्रासयेत्तं तृणाग्निना
bhīṣayetsaṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhirvātha tāḍayet
yantrayitvā suguptaṃ vā trāsayettaṃ tṛṇāgninā
- 19
जलेन तर्जयेद्वापि रज्जुघातैर्विभावयेत्
बलवांश्चापि संरक्षेत्जले ऽन्तः परिवासयेत्
प्रतुदेदारया चैनं मर्माघातं विवर्जयेत्
वेश्मनो ऽन्तः प्रविश्यैनं रक्षंस्तद्वेश्म दीपयेत्
jalena tarjayedvāpi rajjughātairvibhāvayet
balavāṃścāpi saṃrakṣetjale 'ntaḥ parivāsayet
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet
veśmano 'ntaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃstadveśma dīpayet
- 20
सापिधाने जरत्कूपे सततं वा निवासयेत्
त्र्यहात्त्र्यहाद्यवागूश्च तर्पणान्वा प्रदापयेत्
sāpidhāne jaratkūpe satataṃ vā nivāsayet
tryahāttryahādyavāgūśca tarpaṇānvā pradāpayet
- 21
केवलानम्बुयुक्तान्वा कुल्माषान्वा बहुश्रुतः
हृद्यं यद्दीपनीयं च तत्पथ्यं तस्य भोजयेत्
kevalānambuyuktānvā kulmāṣānvā bahuśrutaḥ
hṛdyaṃ yaddīpanīyaṃ ca tatpathyaṃ tasya bhojayet
- 22
विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः
श्यामैलवालुकैलाभिश्चन्दनामरदारुभिः
viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ
śyāmailavālukailābhiścandanāmaradārubhiḥ
- 23
बर्हिष्ठरजनीकुष्ठपर्णिनीसारिवाद्वयैः
हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीसकेशरैः
barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ
hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ
- 24
द्विक्षीरं साधितं सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह
गुल्मकासज्वरश्वासक्षयोन्मादनिवारणम्
dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpirmālatīkusumaiḥ saha
gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam
- 25
एतदेव हि संपक्वं जीवनीयोपसंभृतम्
चतुर्गुणेन दुग्धेन महाकल्याणम् उच्यते
etadeva hi saṃpakvaṃ jīvanīyopasaṃbhṛtam
caturguṇena dugdhena mahākalyāṇam ucyate
- 26
अपस्मारं ग्रहं शोषं क्लैब्यं कार्श्यमबीजताम्
घृतमेतन्निहन्त्याशु ये चादौ गदिता गदाः
apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ kārśyamabījatām
ghṛtametannihantyāśu ye cādau gaditā gadāḥ
- 27
बर्हिष्ठकुष्ठमञ्जिष्ठाकटुकैलानिशाह्वयैः
तगरत्रिफलाहिङ्गुवाजिगन्धामरद्रुमैः
barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ
tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ
- 28
वचाजमोदाकाकोलीमेदामधुकपद्मकैः
सशर्करं हितं सर्पिः पक्वं क्षीरचतुर्गुणम्
vacājamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ
saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam
- 29
बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसां दुष्टाल्परेतसाम्
ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां वन्ध्यानां चाशु गर्भदम्
bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsāṃ duṣṭālparetasām
khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam
- 30
ब्रह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु सुरां जटाम्
विषघ्नीं लशुनं रास्नां विशल्यां सुरसां वचाम्
brahmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ jaṭām
viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām

