16 shlokas
- 1
अथातः कर्णगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ karṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
कर्णशूलं प्रणादश्च बाधिर्यं क्ष्वेड एव च
कर्णस्रावः कर्णकण्डूः कर्णवर्चस्तथैव च
karṇaśūlaṃ praṇādaśca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca
karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcastathaiva ca
- 4
कृमिकर्णप्रतिनाहौ विद्रधिर्द्विविधस्तथा
कर्णपाकः पूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्विधम्
kṛmikarṇapratināhau vidradhirdvividhastathā
karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaścaturvidham
- 5
कर्णार्बुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्विधः
एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः
karṇārbudaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi caturvidhaḥ
ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ
- 6
समीरणः श्रोत्रगतो ऽन्यथाचरः समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः
करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः
samīraṇaḥ śrotragato 'nyathācaraḥ samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ
karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ
- 7
यदा तु नाडीषु विमार्गमागतः स एव शब्दाभिवहासु तिष्ठति
शृणोति शब्दान्विविधांस्तदा नरः प्रणादमेनं कथयन्ति चामयम्
yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa eva śabdābhivahāsu tiṣṭhati
śṛṇoti śabdānvividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam
- 8
स एव शब्दानुवहा यदा सिराः कफानुयातो व्यनुसृत्य तिष्ठति
तदा नरस्याप्रतिकारसेविनो भवेत्तु बाधिर्यमसंशयं खलु
sa eva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati
tadā narasyāpratikārasevino bhavettu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu
- 9
श्रमात्क्षयाद्रूक्षकषायभोजनात्समीरणः शब्दपथे प्रतिष्ठितः
विरिक्तशीर्षस्य च शीतसेविनः करोति हि क्ष्वेडमतीव कर्णयोः
śramātkṣayādrūkṣakaṣāyabhojanātsamīraṇaḥ śabdapathe pratiṣṭhitaḥ
viriktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ
- 10
शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकाद् अथवापि विद्रधेः
स्रवेत्तु पूयं श्रवणो ऽनिलावृतः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः
śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākād athavāpi vidradheḥ
sravettu pūyaṃ śravaṇo 'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ
- 11
कफेन कण्डूः प्रचितेन कर्णयोर्भृशं भवेत्स्रोतसि कर्णसंज्ञिते
विशोषिते श्लेष्मणि पित्ततेजसा नृणां भवेत्स्रोतसि कर्णगूथकः
kaphena kaṇḍūḥ pracitena karṇayorbhṛśaṃ bhavetsrotasi karṇasaṃjñite
viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavetsrotasi karṇagūthakaḥ
- 12
स कर्णविट्को द्रवतां यदा गतो विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते
तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितो भवेद्विकारः शिरसो ऽभितापनः
sa karṇaviṭko dravatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate
tadā sa karṇapratināhasaṃjñito bhavedvikāraḥ śiraso 'bhitāpanaḥ
- 13
यदा तु मूर्छन्त्यथवापि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवापि मक्षिकाः
तदञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः
yadā tu mūrchantyathavāpi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavāpi makṣikāḥ
tadañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ
- 14
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतो ऽपरः पुनः
सरक्तपीतारुणम् अस्रम् आस्रवेत्प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्
kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto 'paraḥ punaḥ
saraktapītāruṇam asram āsravetpratodadhūmāyanadāhacoṣavān
- 15
भवेत्प्रपाकः खलु पित्तकोपतो विकोथविक्लेदकरश्च कर्णयोः
स्थिते कफे स्रोतसि पित्ततेजसः विलाय्यमाने भृशसंप्रतापवान्
bhavetprapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaraśca karṇayoḥ
sthite kaphe srotasi pittatejasaḥ vilāyyamāne bhṛśasaṃpratāpavān
- 16
अवेदनो वाप्यथवा सवेदनो घनं स्रवेत्पूति च पूतिकर्णकः
प्रदिष्टलिङ्गान्यर्शांसि तत्त्वतस्तथैव शोफार्बुदलिङ्गमीरितम्
मया पुरस्तात्प्रसमीक्ष्य योजयेदिह इव तावत्प्रयतो भिषग्वरः
avedano vāpyathavā savedano ghanaṃ sravetpūti ca pūtikarṇakaḥ
pradiṣṭaliṅgānyarśāṃsi tattvatastathaiva śophārbudaliṅgamīritam
mayā purastātprasamīkṣya yojayediha iva tāvatprayato bhiṣagvaraḥ

