40 shlokas
- 1
अथातः पाण्डुरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
व्यवायमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम्
निषेवमाणस्य विदूष्य रक्तं कुर्वन्ति दोषास्त्वचि पाण्डुभावम्
vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam
- 4
पाण्ड्वामयो ऽष्टार्धविधः प्रदिष्टः पृथक्समस्तैर्युगपच्च दोषैः
सर्वेषु चैतेष्विह पाण्डुभावो यतो ऽधिको ऽतः खलु पाण्डुरोगः
pāṇḍvāmayo 'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato 'dhiko 'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ
- 5
त्वक्स्फोटनं ष्ठीवनगात्रसादौ मृद्भक्षणं प्रेक्षणकूटशोथः
विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि
tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi
- 6
स कामलापानकिपाण्डुरोगः कुम्भाह्वयो लाघरको ऽलसाख्यः
विभाष्यते लक्षणमस्य कृत्स्नं निबोध वक्ष्याम्यनुपूर्वशस्तत्
sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāgharako 'lasākhyaḥ
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat
- 7
कृष्णेक्षणं कृष्णसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च
वातेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca
- 8
पीतेक्षणं पीतसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च
पित्तेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca
- 9
शुक्लेक्षणं शुक्लसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च
कफेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca
- 10
सर्वात्मके सर्वमिदं व्यवस्येद्वक्ष्यामि लिङ्गान्यथ कामलायाः
यो ह्यामयान्ते सहसान्नम् अम्लम् अद्याद् अपथ्यानि च तस्य पित्तम्
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyedvakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ
yo hyāmayānte sahasānnam amlam adyād apathyāni ca tasya pittam
- 11
करोति पाण्डुं वदनं विशेषात्पूर्वेरितौ तन्द्रिबलक्षयौ च
भेदस्तु तस्याः खलु कुम्भसाह्वः शोफो महांस्तत्र च पर्वभेदः
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣātpūrveritau tandribalakṣayau ca
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ
- 12
ज्वराङ्गमर्दभ्रमसादतन्द्राक्षयान्वितो लाघरको ऽलसाख्यः
तं वातपित्ताद्धरिपीतनीलं हलीमकं नाम वदन्ति तज्ज्ञाः
jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāgharako 'lasākhyaḥ
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ
- 13
उपद्रवास्तेष्वरुचिः पिपासा छर्दिर्ज्वरो मूर्धरुजाग्निसादः
शोफस्तथा कण्ठगतो ऽबलत्वं मूर्च्छा क्लमो हृद्यवपीडनं च
upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujāgnisādaḥ
śophastathā kaṇṭhagato 'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca
- 14
साध्यं तु पाण्ड्वामयिनं समीक्ष्य स्निग्धं घृतेनोर्ध्वमधश्च शुद्धम्
सम्पादयेत्क्षौद्रघृतप्रगाढैर्हरीतकीचूर्णयुतैः प्रयोगैः
sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham
sampādayetkṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ
- 15
पिबेद्घृतं वा रजनीविपक्वं यत्त्रैफलं तैल्वकम् एव वापि
विरेचनद्रव्यकृतं पिबेद्वा योगांश्च वैरेचनिकान्घृतेन
pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yattraiphalaṃ tailvakam eva vāpi
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanikānghṛtena
- 16
मूत्रे निकुम्भार्धपलं विपाच्य पिबेदभीक्ष्णं कुडवार्धमात्रम्
खादेद्गुडं वाप्यभयाविपक्वमारग्वधादिक्वथितं पिबेद्वा
mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram
khādedguḍaṃ vāpyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ pibedvā
- 17
अयोरजोव्योषविडङ्गचूर्णं लिह्याद्धरिद्रां त्रिफलान्वितां वा
सर्पिर्मधुभ्यां विदधीत वापि शास्त्रप्रदेशाभिहितांश्च योगान्
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā
sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān
- 18
हरेच्च दोषान्बहुशो ऽल्पमात्रान्श्वयेद्धि दोषेष्वतिनिर्हृतेषु
धात्रीफलानां रसमिक्षुजं च मन्थं पिबेत्क्षौद्रयुतं हिताशी
harecca doṣānbahuśo 'lpamātrānśvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī
- 19
उभे बृहत्यौ रजनीं शुकाख्यां काकादनीं चापि सकाकमाचीम्
आदारिबिम्बीं सकदम्बपुष्पीं विपाच्य सर्पिर्विपचेत्कषाये
ubhe bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacetkaṣāye
- 20
तत्पाण्डुतां हन्त्युपयुज्यमानं क्षीरेण वा मागधिका यथाग्नि
हितं च यष्टीमधुजं कषायं चूर्णं समं वा मधुनावलिह्यात्
tatpāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgni
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunāvalihyāt
- 21
गोमूत्रयुक्तं त्रिफलादलानां दत्त्वायसं चूर्णमनल्पकालम्
प्रवालमुक्ताञ्जनशङ्खचूर्णं लिह्यात्तथा काञ्चनगैरिकोत्थम्
gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvāyasaṃ cūrṇamanalpakālam
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham
- 22
आजं शकृत्स्यात्कुडवप्रमाणं विडं हरिद्रा लवणोत्तमं च
पृथक्पलांशानि समग्रमेतच्चूर्णं हिताशी मधुनावलिह्यात्
ājaṃ śakṛtsyātkuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca
pṛthakpalāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt
- 23
मण्डूरलोहाग्निविडङ्गपथ्याव्योषांशकः सर्वसमानताप्यः
मूत्रासुतो ऽयं मधुनावलेहः पाण्ड्वामयं हन्त्यचिरेण घोरम्
maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ
mūtrāsuto 'yaṃ madhunāvalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram
- 24
बिभीतकायोमलनागराणां चूर्णं तिलानां च गुडश्च मुख्यः
तक्रानुपानो वटकः प्रयुक्तः क्षिणोति घोरान् अपि पाण्डुरोगान्
bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ
takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorān api pāṇḍurogān
- 25
सौवर्चलं हिङ्गु किराततिक्तं कलायमात्राणि सुखाम्बुना वा
मूर्वाहरिद्रामलकं च लिह्यात्स्थितं गवां सप्तदिनानि मूत्रे
sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyātsthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre
- 26
मूलं बलाचित्रकयोः पिबेद्वा पाण्ड्वामयार्तो ऽक्षसमं हिताशी
सुखाम्बुना वा लवणेन तुल्यं शिग्रोः फलं क्षीरभुजोपयोज्यम्
mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto 'kṣasamaṃ hitāśī
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam
- 27
न्यग्रोधवर्गस्य पिबेत्कषायं शीतं सिताक्षौद्रयुतं हिताशी
शालादिकं चाप्यथ सारचूर्णं धात्रीफलं वा मधुनावलिह्यात्
nyagrodhavargasya pibetkaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī
śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunāvalihyāt
- 28
विडङ्गमुस्तत्रिफलाजमोदपरूषकव्योषविनिर्दहन्यः
चूर्णानि कृत्वा गुडशर्करे च तथैव सर्पिर्मधुनी शुभे च
viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca
- 29
संभारमेतद्विपचेन्निधाय सारोदके सारवतो गणस्य
जातं च लेह्यं मतिमान्विदित्वा निधापयेन्मोक्षकजे समुद्गे
saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya
jātaṃ ca lehyaṃ matimānviditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge
- 30
हन्त्येष लेहः खलु पाण्डुरोगं सशोथमुग्राम् अपि कामलां च
सशर्करा कामलिनां त्रिभण्डी हिता गवाक्षी सगुडा च शुण्ठी
hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalāṃ ca
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī

