45 shlokas
- 1
अथात औपद्रविकमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अध्यायानां शते विंशे यदुक्तमसकृन्मया
वक्ष्यामि बहुधा सम्यगुत्तरे ऽर्थानिमानिति
adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā
vakṣyāmi bahudhā samyaguttare 'rthānimāniti
- 4
इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम्
निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः
idānīṃ tatpravakṣyāmi tantramuttaramuttamam
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ
- 5
शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः
ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः
śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ
- 6
षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः
उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः
ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ
upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ
- 7
त्रिषष्टी रससंसर्गाः स्वस्थवृत्तं तथैव च
युक्तार्था युक्तयश्चैव दोषभेदास्तथैव च
triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca
yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca
- 8
यत्रोक्ता विविधा अर्था रोगसाधनहेतवः
महतस्तस्य तन्त्रस्य दुर्गाधस्याम्बुधेरिव
yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva
- 9
आदावेवोत्तमाङ्गस्थान्रोगानभिदधाम्यहम्
संख्यया लक्षणैश्चापि साध्यासाध्यक्रमेण च
ādāvevottamāṅgasthānrogānabhidadhāmyaham
saṃkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca
- 10
विद्याद्द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसंमितम्
द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्धं भिषङ्नयनबुद्बुदम्
vidyāddvyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam
- 11
सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम्
पलं भुवो ऽग्नितो रक्तं वातात्कृष्णं सितं जलात्
suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam
palaṃ bhuvo 'gnito raktaṃ vātātkṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt
- 12
आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे
दृष्टिं चात्र तथा वक्ष्ये यथा ब्रूयाद्विशारदः
ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ
- 13
नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णमण्डलम् उच्यते
कृष्णात्सप्तमम् इच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः
netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalam ucyate
kṛṣṇātsaptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ
- 14
मण्डलानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने
यथाक्रमं विजानीयात्पञ्च षट्च षडेव च
maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane
yathākramaṃ vijānīyātpañca ṣaṭca ṣaḍeva ca
- 15
पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु
अनुपूर्वं तु ते मध्याश्चत्वारो ऽन्त्या यथोत्तरम्
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu
anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro 'ntyā yathottaram
- 16
पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतो ऽपरः
शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतो ऽपरः
ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः
pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato 'paraḥ
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato 'paraḥ
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ
- 17
द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्यन्यानि चाक्षिणि
जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः
dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ
- 18
तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत्पिशिताश्रितम्
मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम्
tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyatpiśitāśritam
medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam
- 19
पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते
सिराणां कण्डराणां च मेदसः कालकस्य च
pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca
- 20
गुणाः कालात्परः श्लेष्मा बन्धने ऽक्ष्णोः सिरायुतः
सिरानुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमागतैः
guṇāḥ kālātparaḥ śleṣmā bandhane 'kṣṇoḥ sirāyutaḥ
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ
- 21
जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः
तत्राविलं ससंरम्भम् अश्रुकण्डूपदेहवत्
jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ
tatrāvilaṃ sasaṃrambham aśrukaṇḍūpadehavat
- 22
गुरूषातोदरागाद्यैर्जुष्टं चाव्यक्तलक्षणैः
सशूलं वर्त्मकोशेषु शूकपूर्णाभम् एव च
gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ
saśūlaṃ vartmakośeṣu śūkapūrṇābham eva ca
- 23
विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वक्षि यथा पुरा
दृष्ट्वैव धीमान्बुध्येत दोषेणाधिष्ठितं तु तत्
vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā
dṛṣṭvaiva dhīmānbudhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat
- 24
तत्र संभवमासाद्य यथादोषं भिषग्जितम्
विदध्यान्नेत्रजा रोगा बलवन्तः स्युरन्यथा
tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam
vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā
- 25
संक्षेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम्
वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः
saṃkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ
- 26
उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्दूरेक्षणात्स्वप्नविपर्ययाच्च
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च
uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇātsvapnaviparyayācca
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca
- 27
शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्वेगविनिग्रहाच्च
स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात्
śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca
svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt
- 28
बाष्पग्रहात्सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारान्जनयन्ति दोषाः
वाताद्दश तथा पित्तात्कफाच्चैव त्रयोदश
bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārānjanayanti doṣāḥ
vātāddaśa tathā pittātkaphāccaiva trayodaśa
- 29
रक्तात्षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविंशतिः
तथा बाह्यौ पुनर्द्वौ च रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः
हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिर्गम्भीरिका च या
raktātṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ
tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā
- 30
यच्च वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजाः
याप्यो ऽथ तन्मयः काचः साध्याः स्युःसान्यमारुताः
yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ
yāpyo 'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ

