106 shlokas
- 1
अथातः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधीः
वैश्वामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिर्मुनिः
sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ
vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ
- 4
तर्पणं पुटपाकश्च सेक आश्च्योतनाञ्जने
तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे
tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me
- 5
संशुद्धदेहशिरसो जीर्णान्नस्य शुभे दिने
पूर्वाह्णे वापराह्णे वा कार्यम् अक्ष्णोस्तु तर्पणम्
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine
pūrvāhṇe vāparāhṇe vā kāryam akṣṇostu tarpaṇam
- 6
वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः
आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ
vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau
- 7
समौ दृढावसंबाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः
पूरयेद्घृतमण्डस्य विलीनस्य सुखोदके
samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ
pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake
- 8
आ पक्ष्माग्रात्ततः स्थाप्यं पञ्च तद्वाक्शतानि तु
स्वस्थे कफे षट्पित्ते ऽष्टौ दश वाते तदुत्तमम्
ā pakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu
svasthe kaphe ṣaṭpitte 'ṣṭau daśa vāte taduttamam
- 9
रोगस्थानविशेषेण केचित्कालं प्रचक्षते
यथाक्रमोपदिष्टेषु त्रीण्येकं पञ्च सप्त च
rogasthānaviśeṣeṇa kecitkālaṃ pracakṣate
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca
- 10
दश दृष्ट्यामथाष्टौ च वाक्शतानि विभावयेत्
ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाक्षि शोधयेत्
daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet
tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvākṣi śodhayet
- 11
स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः
यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत्
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet
- 12
एकाहं वा त्र्यहं वापि पञ्चाहं चेष्यते परम्
तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत्
ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ceṣyate param
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet
- 13
सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम्
निर्वृतिर्व्याधिविध्वंसः क्रियालाघवम् एव च
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam
nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavam eva ca
- 14
गुर्वाविलम् अतिस्निग्धम् अश्रुकण्डूपदेहवत्
ज्ञेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम्
gurvāvilam atisnigdham aśrukaṇḍūpadehavat
jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam
- 15
रूक्षमाविलमस्राढ्यमसहं रूपदर्शने
व्याधिवृद्धिश्च तज्ज्ञेयं हीनतर्पितमक्षि च
rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane
vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca
- 16
अनयोर्दोषबाहुल्यात्प्रयतेत चिकित्सिते
धूमनस्याञ्जनैः सेकै रूक्षैः स्निग्धैश्च योगवित्
anayordoṣabāhulyātprayateta cikitsite
dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit
- 17
ताम्यत्यतिविशुष्कं यद्रूक्षं यच्चातिदारुणम्
शीर्णपक्ष्माविलं जिह्मं रोगक्लिष्टं च यद्भृशम्
tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam
śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam
- 18
तदक्षि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम्
दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च
tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca
- 19
अशान्तोपद्रवे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते
पुटपाकस्तथैतेषु नस्यं येषु च गर्हितम्
aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate
puṭapākastathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam
- 20
तर्पणार्हा न ये प्रोक्ताः स्नेहपानाक्षमाश्च ये
ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकक्षमेषु च
tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca
- 21
पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत्
स्नेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा
puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet
snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā
- 22
हितः स्निग्धो ऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि च लेखनः
दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्व्रणवातनुत्
hitaḥ snigdho 'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ
dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut
- 23
स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः
स्नेहतः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते तु सः
snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ
snehataḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ
- 24
जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसंभृतैः
कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ
- 25
समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः
लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणम् उच्यते
samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ
lekhano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇam ucyate
- 26
स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्रव्यविपाचितः
लेखनात्त्रिगुणं धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः
stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ
lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ
- 27
वितरेत्तर्पणोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम्
स्नेहस्वेदौ द्वयोः कार्यौ कार्यो नैव च रोपणे
vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam
snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe
- 28
एकाहं वा द्व्यहं वापि त्र्यहं वाप्यवचारणम्
यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणं कालमिष्यते
ekāhaṃ vā dvyahaṃ vāpi tryahaṃ vāpyavacāraṇam
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate
- 29
तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च
नेक्षेत तर्पिते नेत्रे पुटपाककृते तथा
tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca
nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā
- 30
मिथ्योपचारादनयोर्यो व्याधिरुपजायते
अञ्जनाश्च्योतनस्वेदैर्यथास्वं तमुपाचरेत्
mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate
añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret

