17 shlokas
- 1
अथातः स्वरभेदप्रतिषेधम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ svarabhedapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ prakupitāḥ pavanādayastu
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ
- 4
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गद्गदवत्स्वरं च
पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gadgadavatsvaraṃ ca
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena paridāhasamanvitena
- 5
कृच्छ्रात्कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषः
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसंपदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः
kṛcchrātkaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣaḥ
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ
- 6
धूप्येत वाक्क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक्परिवर्जनीयः
अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः
dhūpyeta vākkṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cāpi hatavākparivarjanīyaḥ
antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaścayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ
- 7
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति
kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ
medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti
- 8
स्निग्धान्स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान्न्यायेन तान्वमनरेचनबस्तिभिश्च
नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च
snigdhānsvarāturanarānapakṛṣṭadoṣānnyāyena tānvamanarecanabastibhiśca
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ sampādayecca vividhaiḥ kavalagrahaiśca
- 9
यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत
वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta
vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha
- 10
स्वरोपघाते ऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत्
कासमर्दकवार्ताकमार्कवस्वरसे शृतम्
svaropaghāte 'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet
kāsamardakavārtākamārkavasvarase śṛtam
- 11
पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे
यवक्षाराजमोदाभ्यां चित्रकामलकेषु वा
pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhamārtagale rase
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā
- 12
देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धम् आजं समाक्षिकम्
सुखोदकानुपानो वा ससर्पिष्को गुडौदनः
devadārvagnikābhyāṃ vā siddham ājaṃ samākṣikam
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ
- 13
क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत्सर्पिर् अतन्द्रितः
अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्
kṣīrānupānaṃ pitte tu pibetsarpir atandritaḥ
aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam
- 14
लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम्
शतावरीचूर्णयोगं बलाचूर्णमथापि वा
lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇamathāpi vā
- 15
पिबेत्कटूनि मूत्रेण कफजे स्वरसंक्षये
लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत्कटूनि वा
pibetkaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃkṣaye
lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādetkaṭūni vā
- 16
स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते
सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत्क्रियाम्
svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaretkriyām
- 17
शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह
पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतो ऽभिहतः स्वरः
śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha
pibetpayāṃsi yasyoccairvadato 'bhihataḥ svaraḥ

