56 shlokas
- 1
अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
यैरेव कारणैर्हिक्का बहुभिः सम्प्रवर्तते
तैरेव कारणैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम्
yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ sampravartate
taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām
- 4
विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणो ऽथ कफसंयुतः
श्वासयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते
vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo 'tha kaphasaṃyutaḥ
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate
- 5
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चधा
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः
kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ
- 6
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा भक्तद्वेषो ऽरतिः परा
आनाहः पार्श्वयोः शूलं वैरस्यं वदनस्य च
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo 'ratiḥ parā
ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca
- 7
किंचिदारभमाणस्य यस्य श्वासः प्रवर्तते
निषण्णस्यैति शान्तिं च स क्षुद्र इति संज्ञितः
kiṃcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate
niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ
- 8
तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुर्घुरिकान्वितः
विशेषाद्दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः
tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ
viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ
- 9
घोषेण महताविष्टः सकासः सकफो नरः
यः श्वसित्यबलो ऽन्नद्विट्सुप्तस्तमकपीडितः
ghoṣeṇa mahatāviṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ
yaḥ śvasityabalo 'nnadviṭsuptastamakapīḍitaḥ
- 10
स शाम्यति कफे हीने स्वपतश्च विवर्धते
मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्ञेयः प्रतमकस्तु सः
sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vivardhate
mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ
- 11
आध्मातो दह्यमानेन बस्तिना सरुजं नरः
सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत्
ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet
- 12
निःसंज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककण्ठो ऽतिघोषवान्
संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात्स महान्स्मृतः
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho 'tighoṣavān
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyātsa mahānsmṛtaḥ
- 13
मर्मस्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः
ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत्
marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ
ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet
- 14
क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca
- 15
स्नेहवस्तिं विना केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम्
मृदु प्राणवतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि
snehavastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam
mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi
- 16
श्वासे कासे च हिक्कायां हृद्रोगे चापि पूजितम्
घृतं पुराणं संसिद्धमभयाविडरामठैः
śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ
- 17
सौवर्चलाभयाबिल्वैः संस्कृतं वानवं घृतम्
पिप्पल्यादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे
sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ vānavaṃ ghṛtam
pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe
- 18
सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासौ व्यपोहति
हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ
- 19
द्विक्षीरं साधितं सर्पिश्चतुर्गुणजलाप्लुतम्
कोलमात्रैः पिबेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति
dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam
kolamātraiḥ pibettaddhi śvāsakāsau vyapohati
- 20
अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा
कृत्स्ने वृषकषाये वा पचेत्सर्पिश्चतुर्गुणे
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā
kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacetsarpiścaturguṇe
- 21
तन्मूलकुसुमावापं शीतं क्षौद्रेण योजयेत्
शृङ्गीमधूलिकाभार्गीशुण्ठीतार्क्ष्यसिताम्बुदैः
tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet
śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ
- 22
सहरिद्रैः सयष्ट्याह्वैः समैरावाप्य योगतः
घृतप्रस्थं पचेद्धीमान्शीततोये चतुर्गुणे
saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmānśītatoye caturguṇe
- 23
श्वासं कासं तथा हिक्कां सर्पिरेतन्नियच्छति
सुवहा कालिका भार्गी शुकाख्या नैचुलं फलम्
śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati
suvahā kālikā bhārgī śukākhyā naiculaṃ phalam
- 24
काकादनी शृङ्गवेरं वर्षाभूर्बृहतीद्वयम्
कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पचेदेभिर्जलद्विकम्
kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam
- 25
कटूष्णं पीतमेतद्धि श्वासामयविनाशनम्
सौवर्चलयवक्षारकटुकाव्योषचित्रकैः
kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ
- 26
वचाभयाविडङ्गैश्च साधितं श्वासशान्तये
गोपवल्ल्युदके सिद्धं स्यादन्यद्द्विगुणे घृतम्
vacābhayāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye
gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam
- 27
पञ्चैतानि हवींष्याहुर्भिषजः श्वासकासयोः
तालीशतामलक्युग्राजीवन्तीकुष्ठसैन्धवैः
pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ
tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ
- 28
बिल्वपुष्करभूतीकसौवर्चलकणाग्निभिः
पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणम्
bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ
pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam
- 29
हिङ्गुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम्
वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत्
hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param
vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet
- 30
तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजरसे शुभे
सेव्यमानं यथान्यायं श्वासकासौ व्यपोहति
tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe
sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati

