45 shlokas
- 1
अथातो रक्तपित्तप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
क्रोधशोकभयायासविरुद्धान्नातपानलान्
कट्वम्ललवणक्षारतीक्ष्णोष्णातिविदाहिनः
krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān
kaṭvamlalavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ
- 4
नित्यमभ्यसतो दुष्टो रसः पित्तं प्रकोपयेत्
विदग्धं स्वगुणैः पित्तं विदहत्याशु शोणितम्
nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet
vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam
- 5
ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधापि वा
आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत्
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā
āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet
- 6
विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधाभागं प्रवर्तते
केचित्सयकृतः प्लीह्नः प्रवदन्त्यसृजो गतिम्
vidagdhayordvayoścāpi dvidhābhāgaṃ pravartate
kecitsayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim
- 7
ऊर्ध्वं साध्यम् अधो याप्यम् असाध्यं युगपद्गतम्
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः
ūrdhvaṃ sādhyam adho yāpyam asādhyaṃ yugapadgatam
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
- 8
लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन्भविष्यति
बाह्यासृग्लक्षणैस्तस्य संख्यादोषोच्छ्रितीर्विदुः
lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasminbhaviṣyati
bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṃkhyādoṣocchritīrviduḥ
- 9
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदास्तन्द्रितादाहमूर्च्छा भुक्ते चान्ने विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा
तृष्णा कण्ठस्य भेदः शिरसि च दवनं पूतिनिष्ठीवनं च द्वेषो भक्ते ऽविपाको विरतिरपि रते रक्तपित्तोपसर्गाः
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte 'vipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ
- 10
मांसप्रक्षालनाभं क्वथितम् इव च यत्कर्दमाम्भोनिभं वा मेदःपूयास्रकल्पं यकृद् इव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम्
यत्कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारास्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam iva ca yatkardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham
yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti
- 11
नादौ संग्राह्यमुद्रिक्तं यदसृग्बलिनो ऽश्नतः
तत्पाण्डुग्रहणीकुष्ठप्लीहगुल्मज्वरावहम्
nādau saṃgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino 'śnataḥ
tatpāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham
- 12
अधःप्रवृत्तं वमनैरूर्ध्वगं च विरेचनैः
जयेदन्यतरद्वापि क्षीणस्य शमनैरसृक्
adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ
jayedanyataradvāpi kṣīṇasya śamanairasṛk
- 13
अतिप्रवृद्धदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिनः
अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम्
atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam
- 14
लङ्घितस्य ततः पेयां विदध्यात्स्वल्पतण्डुलाम्
रसयूषौ प्रदातव्यौ सुरभिस्नेहसंस्कृतौ
तर्पणं पाचनं लेहान्सर्पींषि विविधानि च
laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyātsvalpataṇḍulām
rasayūṣau pradātavyau surabhisnehasaṃskṛtau
tarpaṇaṃ pācanaṃ lehānsarpīṃṣi vividhāni ca
- 15
द्राक्षामधुककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम्
यष्टीमधुकयुक्तं च सक्षौद्रं वमनं हितम्
drākṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam
yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam
- 16
पयांसि शीतानि रसाश्च जाङ्गलाः सतीनयूषाश्च सशालिषष्टिकाः
पटोलशेलूसुनिषण्णयूथिकावटातिमुक्ताङ्कुरसिन्दुवारजम्
payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam
- 17
हितं च शाकं घृतसंस्कृतं सदा तथैव धात्रीफलदाडिमान्वितम्
रसाश्च पारावतशङ्खकूर्मजास्तथा यवाग्वो विहिता घृतोत्तराः
hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam
rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ
- 18
संतानिकाश्चोत्पलवर्गसाधिते क्षीरे प्रशस्ता मधुशर्करोत्तराः
हिमाः प्रदेहा मधुरा गणाश्च ये घृतानि पथ्यानि च रक्तपित्तिनाम्
saṃtānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ
himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām
- 19
मधूकशोभाञ्जनकोविदारजैः प्रियङ्गुकायाः कुसुमैश्च चूर्णितैः
भिषग्विदध्याच्चतुरः समाक्षिकान्हिताय लेहानसृजः प्रशान्तये
madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ
bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikānhitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye
- 20
लिह्याच्च दूर्वावटजांश्च पल्लवान्मधुद्वितीयान्सितकर्णिकस्य च
हितं च खर्जूरफलं समाक्षिकं फलानि चान्यान्यपि तद्गुणान्यथ
lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavānmadhudvitīyānsitakarṇikasya ca
hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha
- 21
रक्तातिसारप्रोक्तांश्च योगानत्रापि योजयेत्
शुद्धेक्षुकाण्डमापोथ्य नवे कुम्भे हिमाम्भसा
raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet
śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā
- 22
योजयित्वा क्षिपेद्रात्रावाकाशे सोत्पलं तु तत्
प्रातः स्रुतं क्षौद्रयुतं पिबेच्छोणितपित्तवान्
yojayitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān
- 23
पिबेच्छीतकषायं वा जम्ब्वाम्रार्जुनसंभवम्
उदुम्बरफलं पिष्ट्वा पिबेत्तद्रसम् एव वा
pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasaṃbhavam
udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadrasam eva vā
- 24
त्रपुषीमूलकल्कं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना
पिबेदक्षसमं कल्कं यष्टीमधुकम् एव वा
trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā
pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukam eva vā
- 25
चन्दनं मधुकं रोध्रम् एवम् एव समं पिबेत्
करञ्जबीजमेवं वा सिताक्षौद्रयुतं पिबेत्
candanaṃ madhukaṃ rodhram evam eva samaṃ pibet
karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet
- 26
मज्जानमिङ्गुदस्यैवं पिबेन्मधुकसंयुतम्
सुखोष्णं लवणं बीजं कारञ्जं दधिमस्तुना
majjānamiṅgudasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam
sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā
- 27
पिबेद्वापि त्र्यहं मर्त्यो रक्तपित्ताभिपीडितः
रक्तपित्तहराः शस्ताः षडेते योगसत्तमाः
pibedvāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ
- 28
पथ्याश्चैवावपीडेषु घ्राणतः प्रस्रुते ऽसृजि
अतिनिस्रुतरक्तो वा क्षौद्रयुक्तं पिबेदसृक्
यकृद्वा भक्षयेदाजमामं पित्तसमायुतम्
pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute 'sṛji
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk
yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam
- 29
पलाशवृक्षस्वरसे विपक्वं सर्पिः पिबेत्क्षौद्रयुतं सुशीतम्
वनस्पतीनां स्वरसैः कृतं वा सशर्करं क्षीरघृतं पिबेद्वा
palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ suśītam
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā
- 30
द्राक्षामुशीराण्यथ पद्मकं सिता पृथक्पलांशान्युदके समावपेत्
स्थितं निशां तद्रुधिरामयं जयेत्पीतं पयो वाम्बुसमं हिताशिनः
drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet
sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayetpītaṃ payo vāmbusamaṃ hitāśinaḥ

