25 shlokas
- 1
अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः
वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ
vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ
- 4
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः
karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca
niviśante yadā doṣāstadā mūrchanti mānavāḥ
- 5
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः संज्ञानाशो बलस्य च
सर्वासां पूर्वरूपाणि यथास्वं ता विभावयेत्
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balasya ca
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvaṃ tā vibhāvayet
- 6
संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः
तमो ऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत्
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ
tamo 'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt
- 7
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत्
मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता
sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat
moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā
- 8
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च
षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca
ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate
- 9
अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः
पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः
apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca tanmayaḥ
- 10
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुवि मानवाः
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यद् अभिमुह्यति
tasmādraktasya gandhena mūrchanti bhuvi mānavāḥ
dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yad abhimuhyati
- 11
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः
त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः
guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ
ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ
- 12
मद्येन विलपन्शेते नष्टविभ्रान्तमानसः
गात्राणि विक्षिपन्भूमौ जरां यावन्न याति तत्
madyena vilapanśete naṣṭavibhrāntamānasaḥ
gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat
- 13
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्छिते
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः
vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrchite
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ
- 14
सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च
शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni
- 15
सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि
खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि
sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni
- 16
सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च
तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः
siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca
tathā yavā lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ
- 17
भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत्समानि
शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम्
bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibetsamāni
śītena toyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām
- 18
कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाप्यथ मानुषीणाम्
मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः
kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvāpyatha mānuṣīṇām
mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ
- 19
हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा
द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति
harītakīkvāthaśṛtaṃ ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti
- 20
पिबेत्कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति
प्रभूतदोषस्तमसो ऽतिरेकात्संमूर्छितो नैव विबुध्यते यः
pibetkaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti
prabhūtadoṣastamaso 'tirekātsaṃmūrchito naiva vibudhyate yaḥ
- 21
संन्यस्तसंज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः
यथामलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेद् आश्वविलीनम् एव
saṃnyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyastadā buddhimatā manuṣyaḥ
yathāmaloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddhared āśvavilīnam eva
- 22
तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तम् अस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम्
तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः
tadvaccikitsettvarayā bhiṣaktam asvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ
- 23
वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः
आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसंज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः
vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasaṃjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ
- 24
प्रबुद्धसंज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम्
फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः
सशर्करैर्मासम् उपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः
prabuddhasaṃjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam
phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathāśmajātājjatunaḥ prayogaiḥ
saśarkarairmāsam upakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ
- 25
यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत्
सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम्
yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham

