40 shlokas
- 1
अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः
अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः
ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ
- 4
पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ
- 5
पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः
स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति
palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ
svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati
- 6
कृमीन्बहुविधाकारान्करोति विविधाश्रयान्
आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः
धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः
kṛmīnbahuvidhākārānkaroti vividhāśrayān
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ
- 7
विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः संभवः स्मृतः
पुरीषकफरक्तानि तासां वक्ष्यामि विस्तरम्
viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram
- 8
अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा
चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः
ajavā vijavāḥ kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā
cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ
- 9
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च
तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि
śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi
- 10
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसंक्षयाः
प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः
śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ
prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ
- 11
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः
शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te
- 12
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा
पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā
pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ
- 13
रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः
रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा
romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā
- 14
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा
शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते
majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te
- 15
केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा
कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसंभवाः
keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ
- 16
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा
रक्ताधिष्ठानजान्प्रायो विकारान्जनयन्ति ते
te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā
raktādhiṣṭhānajānprāyo vikārānjanayanti te
- 17
माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः
मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ
- 18
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ
- 19
भक्तद्वेषो ऽतिसारश्च संजातकृमिलक्षणम्
दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः
bhaktadveṣo 'tisāraśca saṃjātakṛmilakṣaṇam
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ
- 20
केशादाद्यास्त्व् अदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत्
एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम्
keśādādyāstv adṛśyāste dvāvādyau parivarjayet
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam
- 21
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः
विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगैरास्थापयेच्च तम्
surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayecca tam
- 22
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च
विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च
yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca
- 23
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना
युञ्ज्यात्कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः
pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā
yuñjyātkṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ
- 24
स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत्स्नेहबस्तिना
ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत्
snehenoktena cainaṃ tu yojayetsnehabastinā
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet
- 25
केवूकस्वरसं वापि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः
पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना
kevūkasvarasaṃ vāpi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā
- 26
पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत्
पत्तूरस्वरसं वापि पिबेद्वा सुरसादिजम्
pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet
pattūrasvarasaṃ vāpi pibedvā surasādijam
- 27
लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम्
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः
lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ
- 28
खादेत्पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु
सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते
khādetpūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate
- 29
विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत्
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहम् एव वा
viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ sneham eva vā
- 30
श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम्
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च
śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca

