41 shlokas
- 1
अथातो ऽपस्मारप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'pasmārapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानम् अपश्च परिवर्जने
अपस्मार इति प्रोक्तस्ततो ऽयं व्याधिरन्तकृत्
smṛtirbhūtārthavijñānam apaśca parivarjane
apasmāra iti proktastato 'yaṃ vyādhirantakṛt
- 4
मिथ्यातियोगेन्द्रियार्थकर्मणामभिसेवनात्
विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मलैः
mithyātiyogendriyārthakarmaṇāmabhisevanāt
viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ
- 5
वेगनिग्रहशीलानाम् अहिताशुचिभोजिनाम्
रजस्तमोऽभिभूतानां गच्छतां च रजस्वलाम्
veganigrahaśīlānām ahitāśucibhojinām
rajastamo'bhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām
- 6
तथा कामभयोद्वेगक्रोधशोकादिभिर्भृशम्
चेतस्यभिहते पुंसामपस्मारो ऽभिजायते
tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam
cetasyabhihate puṃsāmapasmāro 'bhijāyate
- 7
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता
निद्रानाशश्च तस्मिंस्तु भविष्यति भवन्त्यथ
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā
nidrānāśaśca tasmiṃstu bhaviṣyati bhavantyatha
- 8
संज्ञावहेषु स्रोतःसु दोषव्याप्तेषु मानवः
रजस्तमःपरीतेषु मूढो भ्रान्तेन चेतसा
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ
rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā
- 9
विक्षिपन्हस्तपादं च विजिह्मभ्रूर्विलोचनः
दन्तान्खादन्वमन्फेनं विवृताक्षः पतेत्क्षितौ
vikṣipanhastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ
dantānkhādanvamanphenaṃ vivṛtākṣaḥ patetkṣitau
- 10
अल्पकालान्तरं चापि पुनः संज्ञां लभेत सः
सो ऽपस्मार इति प्रोक्तः स च दृष्टश्चतुर्विधः
alpakālāntaraṃ cāpi punaḥ saṃjñāṃ labheta saḥ
so 'pasmāra iti proktaḥ sa ca dṛṣṭaścaturvidhaḥ
- 11
वातपित्तकफैर्नॄणां चतुर्थः सन्निपाततः
वेपमानो दशन्दन्तान्श्वसन्फेनं वमन्न् अपि
vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ
vepamāno daśandantānśvasanphenaṃ vamann api
- 12
यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं कृष्णं मामनुधावति
ततो मे चित्तनाशः स्यात्सो ऽपस्मारो ऽनिलात्मकः
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati
tato me cittanāśaḥ syātso 'pasmāro 'nilātmakaḥ
- 13
तृट्तापस्वेदमूर्च्छार्तो धुन्वन्नङ्गानि विह्वलः
यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं पीतं मामनुधावति
tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni vihvalaḥ
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ māmanudhāvati
- 14
ततो मे चित्तनाशः स्यात्स पित्तभव उच्यते
शीतहृल्लासनिद्रार्तः पतन्भूमौ वमन्कफम्
tato me cittanāśaḥ syātsa pittabhava ucyate
śītahṛllāsanidrārtaḥ patanbhūmau vamankapham
- 15
यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं शुक्लं मामनुधावति
ततो मे चित्तनाशः स्यात्सो ऽपस्मारः कफात्मकः
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati
tato me cittanāśaḥ syātso 'pasmāraḥ kaphātmakaḥ
- 16
हृदि तोदस्तृडुत्क्लेदस्त्रिष्वप्येतेषु संख्यया
प्रलापः कूजनं क्लेशः प्रत्येकं तु भवेदिह
hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā
pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha
- 17
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे
अनिमित्तागमाद्व्याधेर्गमनाद् अकृते ऽपि च
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje
animittāgamādvyādhergamanād akṛte 'pi ca
- 18
आगमाच्चाप्यपस्मारं वदन्त्यन्ये न दोषजम्
क्रमोपयोगाद्दोषाणां क्षणिकत्वात्तथैव च
āgamāccāpyapasmāraṃ vadantyanye na doṣajam
kramopayogāddoṣāṇāṃ kṣaṇikatvāttathaiva ca
- 19
आगमाद्वैश्वरूप्याच्च स तु निर्वर्ण्यते बुधैः
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित्
āgamādvaiśvarūpyācca sa tu nirvarṇyate budhaiḥ
deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit
- 20
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुद्भवः
स्थायिनः केचिदल्पेन कालेनाभिप्रवर्धिताः
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ
- 21
दर्शयन्ति विकारांस्तु विश्वरूपान्निसर्गतः
अपस्मारो महाव्याधिस्तस्माद्दोषज एव तु
darśayanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ
apasmāro mahāvyādhistasmāddoṣaja eva tu
- 22
तस्य कार्यो विधिः सर्वो य उन्मादेषु वक्ष्यते
पुराणसर्पिषः पानमभ्यङ्गश्चैव पूजितः
tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate
purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaścaiva pūjitaḥ
- 23
उपयोगो ग्रहोक्तानां योगानां तु विशेषतः
ततः सिध्यन्ति ते सर्वे योगैरन्यैश्च साधयेत्
शिग्रुकट्वङ्गकिण्वाहिनिम्बत्वग्रससाधितम्
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ
tataḥ sidhyanti te sarve yogairanyaiśca sādhayet
śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam
- 24
चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलाभ्यञ्जने हितम्
गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवाम् अपि
caturguṇe gavāṃ mūtre tailābhyañjane hitam
godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavām api
- 25
पित्तेषु सिद्धं तैलं च पानाभ्यङ्गेषु पूजितम्
तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरश्चापि विशोधयेत्
pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu pūjitam
tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śiraścāpi viśodhayet
- 26
पूजां रुद्रस्य कुर्वीत तद्गणानां च नित्यशः
वातिकं बस्तिभिश्चापि पैत्तिकं तु विरेचनैः
pūjāṃ rudrasya kurvīta tadgaṇānāṃ ca nityaśaḥ
vātikaṃ bastibhiścāpi paittikaṃ tu virecanaiḥ
- 27
कफजं वमनैर्धीमानपस्मारमुपाचरेत्
कुलत्थयवकोलानि शणबीजं पलङ्कषाम्
kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret
kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām
- 28
जटिलां पञ्चमूल्यौ द्वे पथ्यां चोत्क्वाथ्य यत्नतः
बस्तमूत्रयुतं सर्पिः पचेत्तद्वातिके हितम्
jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya yatnataḥ
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam
- 29
काकोल्यादिप्रतीवापं सिद्धं च प्रथमे गणे
पयोमधुसितायुक्तं घृतं तत्पैत्तिके हितम्
kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tatpaittike hitam
- 30
काकोल्यादिप्रतीवापं सिद्धं च प्रथमे गणे
पयोमधुसितायुक्तं घृतं तत्पैत्तिके हितम्
kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tatpaittike hitam

