53 shlokas
- 1
अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मन्थं स्यन्दं सिरोत्पातं सिराहर्षं च रक्तजम्
एकेनैव विधानेन चिकित्सेच्चतुरो गदान्
manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca raktajam
ekenaiva vidhānena cikitseccaturo gadān
- 4
व्याध्यार्तांश्चतुरो ऽप्येतान्स्निग्धान्कौम्भेन सर्पिषा
रसैरुदारैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत्
vyādhyārtāṃścaturo 'pyetānsnigdhānkaumbhena sarpiṣā
rasairudārairathavā sirāmokṣeṇa yojayet
- 5
विरिक्तानां प्रकामं च शिरांस्येषां विशोधयेत्
वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा
viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsyeṣāṃ viśodhayet
vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā
- 6
ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानि धूमाश्च यथास्वमेव
आश्च्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि स्निग्धाश्च कार्याः पुटपाकयोगाः
tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva
āścyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayogāḥ
- 7
नीलोत्पलोशीरकटङ्कटेरीकालीययष्टीमधुमुस्तरोध्रैः
सपद्मकैर्धौतघृतप्रदिग्धैर् अक्ष्णोः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात्
nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ
sapadmakairdhautaghṛtapradigdhair akṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ prakuryāt
- 8
रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्च मृदवो हिताः
अक्ष्णोः समन्ततः कार्यं पातनं च जलौकसाम्
rujāyāṃ cāpyatibhṛśaṃ svedāśca mṛdavo hitāḥ
akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām
- 9
घृतस्य महती मात्रा पीता चार्तिं नियच्छति
पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः
ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārtiṃ niyacchati
pittābhiṣyandaśamano vidhiścāpyupapāditaḥ
- 10
कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णमम्बरसंवृतम्
न्यस्तम् अप्स्व् आन्तरिक्षासु हितमाश्च्योतनं भवेत्
kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam
nyastam apsv āntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ bhavet
- 11
पाटल्यर्जुनश्रीपर्णीधातकीधात्रिबिल्वतः
पुष्पाण्यथ बृहत्योश्च बिम्बीलोटाच्च तुल्यशः
pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ
puṣpāṇyatha bṛhatyośca bimbīloṭācca tulyaśaḥ
- 12
समञ्जिष्ठानि मधुना पिष्टानीक्षुरसेन वा
रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थमेतदञ्जनमिष्यते
samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasena vā
raktābhiṣyandaśāntyarthametadañjanamiṣyate
- 13
चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम्
अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम्
candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam
ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsamañjanam
- 14
त्रपु कांस्यमलं चापि पिष्ट्वा पुष्परसेन तु
विपुला याः कृता वर्त्यः पूजिताश्चाञ्जने सदा
trapu kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu
vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāścāñjane sadā
- 15
स्यादञ्जनं घृतं क्षौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम्
तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम्
syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya bheṣajam
tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam
- 16
मधुना शङ्खनैपालीतुत्थदार्व्यः ससैन्धवाः
रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमाक्षिकैः
madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ
rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ
- 17
युक्तं तु मधुना वापि गैरिकं हितमञ्जने
सिराहर्षे ऽञ्जनं कुर्यात्फाणितं मधुसंयुतम्
yuktaṃ tu madhunā vāpi gairikaṃ hitamañjane
sirāharṣe 'ñjanaṃ kuryātphāṇitaṃ madhusaṃyutam
- 18
मधुना तार्क्ष्यजं वापि कासीसं वा ससैन्धवम्
वेत्राम्लस्तन्यसंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम्
madhunā tārkṣyajaṃ vāpi kāsīsaṃ vā sasaindhavam
vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam
- 19
पैत्तं विधिम् अशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये
इक्षुक्षौद्रसितास्तन्यदार्वीमधुकसैन्धवैः
paittaṃ vidhim aśeṣeṇa kuryādarjunaśāntaye
ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ
- 20
सेकाञ्जनं चात्र हितमम्लैराश्च्योतनं तथा
सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्राम्लसैन्धवैः
sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāścyotanaṃ tathā
sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ
- 21
बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः
एकशो वा द्विशो वापि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः
bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ
ekaśo vā dviśo vāpi yojitaṃ vā tribhistribhiḥ
- 22
स्फटिकं विद्रुमं शङ्खो मधुकं मधु चैव हि
शङ्खक्षौद्रसितायुक्तः सामुद्रः फेन एव वा
sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhu caiva hi
śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā
- 23
द्वाविमौ विहितौ योगावञ्जने ऽर्जुननाशनौ
सैन्धवक्षौद्रकतकाः सक्षौद्रं वा रसाञ्जनम्
dvāvimau vihitau yogāvañjane 'rjunanāśanau
saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam
- 24
कासीसं मधुना वापि योज्यमत्राञ्जने सदा
लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च
kāsīsaṃ madhunā vāpi yojyamatrāñjane sadā
lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca
- 25
रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि गणश्चाप्यवसादनः
कुक्कुटाण्डकपालानि लशुनं कटुकत्रयम्
ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ
kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam
- 26
करञ्जबीजमेला च लेख्याञ्जनमिदं स्मृतम्
पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना
karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ smṛtam
puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā
- 27
सम्पादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्दघातिना
अनेनापहरेच्छुक्रमव्रणं कुशलो भिषक्
sampāditasya vidhinā kṛtsnena syandaghātinā
anenāpaharecchukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak
- 28
उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वापि सव्रणम्
शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि
uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vāpi savraṇam
śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi
- 29
शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन तु
कुर्यात्ताम्ररजःशङ्खशिलामरिचसैन्धवैः
śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saindhavena tu
kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ
- 30
अन्त्याद्द्विगुणितैरेभिरञ्जनं शुक्रनाशनम्
कुर्यादञ्जनयोगौ वा सम्यक्श्लोकार्धिकाविमौ
antyāddviguṇitairebhirañjanaṃ śukranāśanam
kuryādañjanayogau vā samyakślokārdhikāvimau

