21 shlokas
- 1
अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto nāsāgatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च
तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितम् एव च
apīnasaḥ pūtinasyaṃ nāsāpākastathaiva ca
tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca
- 4
क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः
नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः
kṣavathurbhraṃśathurdīpto nāsānāhaḥ parisravaḥ
nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāśceritā gadāḥ
- 5
चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च
प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः
एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः
catvāryarśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca
pratiśyāyāśca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ
ekatriṃśanmitāste tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ
- 6
आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन
ānahyate yasya vidhūpyate ca praklidyate śuṣyati cāpi nāsā
na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena
- 7
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात्प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु
taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyātpratiśyāyasamānaliṅgam
doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇastu
- 8
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम्
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन्विकारे बलवांश्च पाकः
nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogam
ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasminvikāre balavāṃśca pākaḥ
- 9
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ
चतुर्विधं द्विप्रभवं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम्
taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvapi yatra dṛṣṭau
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam
- 10
दोषैर्विदग्धैरथवापि जन्तोर्ललाटदेशे ऽभिहतस्य तैस्तु
नासा स्रवेत्पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम्
doṣairvidagdhairathavāpi jantorlalāṭadeśe 'bhihatasya taistu
nāsā sravetpūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam
- 11
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति
ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭe yasyānilo nāsikayā nireti
- 12
कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः
तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान्कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा
kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ
tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvānkaṭūnarkanirīkṣaṇādvā
- 13
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटिते ऽन्यः क्षवथुर्निरेति
प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु
sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite 'nyaḥ kṣavathurnireti
prabhraśyate nāsikayaiva yaśca sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu
- 14
प्राक्संचितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः
prāksaṃcito mūrdhani pittataptastaṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāharanti
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ
- 15
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति
कफावृतो वायुरुदानसंज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात्
nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti
kaphāvṛto vāyurudānasaṃjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt
- 16
घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः
अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा
ghrāṇaṃ vṛṇotīva tadā sa rogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ
ajasramacchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇaṃ sravatīha nāsā
- 17
रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत्
घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च
rātrau viśeṣeṇa hi taṃ vikāraṃ nāsāparisrāvamiti vyavasyet
ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca
- 18
समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः
दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथार्शांसि तथैव शोफान्
samucchvasityūrdhvamadhaśca kṛcchrādyastasya nāsāpariśoṣa uktaḥ
doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathārśāṃsi tathaiva śophān
- 19
शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु
रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात्
śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu
rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt
- 20
नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः
स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत्
nāsāsrotogatā rogāstriṃśadekaśca kīrtitāḥ
srotaḥpathe yadvipulaṃ kośavaccārbudaṃ bhavet
- 21
शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः
निदाने ऽर्शांसि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत्
śophāstu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitāḥ
nidāne 'rśāṃsi nirdiṣṭānyevaṃ tāni vibhāvayet

