22 shlokas
- 1
अथातो हृद्रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
वेगाघातोष्णरूक्षान्नैर् अतिमात्रोपसेवितैः
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर् असात्म्यैश्चापि भोजनैः
vegāghātoṣṇarūkṣānnair atimātropasevitaiḥ
viruddhādhyaśanājīrṇair asātmyaiścāpi bhojanaiḥ
- 4
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः
कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रोगं तं प्रचक्षते
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ
kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate
- 5
चतुर्विधः स दोषैः स्यात्कृमिभिश्च पृथक्पृथक्
लक्षणं तस्य वक्ष्यामि चिकित्सितमनन्तरम्
caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syātkṛmibhiśca pṛthakpṛthak
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram
- 6
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा
निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यते ऽपि च
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā
nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate 'pi ca
- 7
तृष्णोषादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः
धूमायनं च मूर्च्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च
tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ
dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca
- 8
गौरवं कफसंस्रावो ऽरुचिः स्तम्भो ऽग्निमार्दवम्
माधुर्यम् अपि चास्यस्य बलासावतते हृदि
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo 'ruciḥ stambho 'gnimārdavam
mādhuryam api cāsyasya balāsāvatate hṛdi
- 9
उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलो हृल्लासकस्तमः
अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत्
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet
- 10
भ्रमक्लमौ सादशोषौ ज्ञेयास्तेषाम् उपद्रवाः
कृमिजे कृमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः
bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣām upadravāḥ
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ
- 11
वातोपसृष्टे हृदये वामयेत्स्निग्धमातुरम्
द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayetsnigdhamāturam
dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu
- 12
पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवभस्मानि सैन्धवम्
सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदां च चूर्णितम्
pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam
sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam
- 13
फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः
पाययेत विशुद्धं च स्नेहेनान्यतमेन वा
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ
pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā
- 14
भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृतै रसैः
वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्बस्तिं प्रमाणतः
bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ
vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ
- 15
श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितोत्पलजलैर्वमेत्
पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम्
śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam
- 16
घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान्पित्तज्वरविनाशनान्
तृप्तस्य च रसैर्मुख्यैर्मधुरैः सघृतैर्भिषक्
ghṛtaṃ kaṣāyāṃścoddiṣṭānpittajvaravināśanān
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ saghṛtairbhiṣak
- 17
सक्षौद्रं वितरेद्बस्तौ तैलं मधुकसाधितम्
वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफात्मके
sakṣaudraṃ vitaredbastau tailaṃ madhukasādhitam
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake
- 18
चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेच्च तम्
फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः
cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayecca tam
phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ
- 19
श्यामात्रिवृत्कल्कयुतं घृतं वापि विरेचनम्
बलातैलैर्विदध्याच्च बस्तिं बस्तिविशारदः
śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vāpi virecanam
balātailairvidadhyācca bastiṃ bastiviśāradaḥ
- 20
कृमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत्पिशितौदनम्
दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं पश्चाद्विरेचयेत्
kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayetpiśitaudanam
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścādvirecayet
- 21
सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः
विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम्
sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ
viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram
- 22
हृदयस्थाः पतन्त्येवमधस्तात्क्रिमयो नृणाम्
यवान्नं वितरेच्चास्य सविडङ्गमतः परम्
hṛdayasthāḥ patantyevamadhastātkrimayo nṛṇām
yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param

