58 shlokas
- 1
अथातः शोषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः
दुर्विज्ञेयो दुर्निवारः शोषो व्याधिर्महाबलः
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ
- 4
संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते
क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ
- 5
राज्ञश्चन्द्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः
तस्मात्तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुः पुनर्जनाः
rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ
tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ punarjanāḥ
- 6
स व्यस्तैर्जायते दोषैरिति केचिद्वदन्ति हि
एकादशानामेकस्मिन्सांनिध्यात्तन्त्रयुक्तितः
sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi
ekādaśānāmekasminsāṃnidhyāttantrayuktitaḥ
- 7
क्रियाणामविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च
एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको ह्यतः
kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ
- 8
उद्रेकात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि
क्षयाद्वेगप्रतीघातादाघाताद्विषमाशनात्
udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi
kṣayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt
- 9
जायते कुपितैर्दोषैर्व्याप्तदेहस्य देहिनः
कफप्रधानैर्दोषैर्हि रुद्धेषु रसवर्त्मसु
jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu
- 10
अतिव्यवायिनो वापि क्षीणे रेतस्यनन्तरम्
क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यन्ति मानवः
ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantaram
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ
- 11
भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम्
स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि
bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam
svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi
- 12
स्वरभेदो ऽनिलाञ्छूलं संलोचश्चांसपार्श्वयोः
ज्वरो दाहो ऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः
svarabhedo 'nilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ
jvaro dāho 'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ
- 13
शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च
कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः
śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ
- 14
एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वापि समन्वितम्
कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः
ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvāpi samanvitam
kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ
- 15
त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः
जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन्सुविपुलं यशः
tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ
jahyācchoṣārditaṃ jantumicchansuvipulaṃ yaśaḥ
- 16
व्यवायशोकस्थाविर्यव्यायामाध्वोपवासतः
व्रणोरःक्षतपीडाभ्यां शोषानन्ये वदन्ति हि
vyavāyaśokasthāviryavyāyāmādhvopavāsataḥ
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi
- 17
व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः
पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ
- 18
प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः
विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरभिलक्षितः
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ
vinā śukrakṣayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ
- 19
जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः
कम्पनो ऽरुचिमान्भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ
kampano 'rucimānbhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ
- 20
ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः
सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षः सुप्तरूक्षमलच्छविः
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ
samprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ
- 21
अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्गः संभृष्टपरुषच्छविः
प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः
adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ
- 22
व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः
उरःक्षतकृतैर्लिङ्गैः संयुक्तश्च क्षताद्विना
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā
- 23
रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात्
व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः
raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt
vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ
- 24
व्यायामभाराध्ययनैर् अभिघातातिमैथुनैः
कर्मणा चाप्युरस्येन वक्षो यस्य विदारितम्
तस्योरसि क्षते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति
vyāyāmabhārādhyayanair abhighātātimaithunaiḥ
karmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritam
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati
- 25
कासमानश्छर्दयेच्च पीतरक्तासितारुणम्
संतप्तवक्षाः सो ऽत्यर्थं दूयनात्परिताम्यति
kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam
saṃtaptavakṣāḥ so 'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati
- 26
दुर्गन्धवदनोच्छ्वासो भिन्नवर्णस्वरो नरः
केषांचिदेवं शोषो हि कारणैर्भेदमागतः
durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ
- 27
न तत्र दोषलिङ्गानां समस्तानां निपातनम्
क्षया एव हि ते ज्ञेयाः प्रत्येकं धातुसंज्ञिताः
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ
- 28
चिकित्सितं तु तेषां हि प्रागुक्तं धातुसंक्षये
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye
- 29
श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषछर्द्यग्निसादमदपीनसपाण्डुनिद्राः
शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरिंसुः
śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣachardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ
- 30
स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च
तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून्पवनधूमदवार्दितांश्च
svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūnpavanadhūmadavārditāṃśca

