47 shlokas
- 1
अथातः कासप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः
कासस्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः
uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ
kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ
- 4
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च
विमार्गगत्वाद् अपि भोजनस्य वेगावरोधात्क्षवथोस्तथैव
dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca
vimārgagatvād api bhojanasya vegāvarodhātkṣavathostathaiva
- 5
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः संभिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः
निरेति वक्त्रात्सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु
prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ
nireti vaktrātsahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu
- 6
स वातपित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथान्यः क्षयजो ऽपरश्च
पञ्चप्रकारः कथितो भिषग्भिर्विवर्धितो यक्ष्मविकारकृत्स्यात्
sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathānyaḥ kṣayajo 'paraśca
pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛtsyāt
- 7
भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः
स्वशब्दवैषम्यमरोचको ऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि
bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ
svaśabdavaiṣamyamarocako 'gnisādaśca liṅgāni bhavantyamūni
- 8
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः
प्रसक्तम् अन्तःकफम् ईरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः
hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ
prasaktam antaḥkapham īraṇena kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ
- 9
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः
पित्तेन पीतानि वमेत्कटूनि कासेत्स पाण्डुः परिदह्यमानः
urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ
pittena pītāni vametkaṭūni kāsetsa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ
- 10
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन्शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः
अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेत ना सान्द्रकफं कफेन
pralipyamānena mukhena sīdanśirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ
abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta nā sāndrakaphaṃ kaphena
- 11
वक्षो ऽतिमात्रं विहतं तु यस्य व्यायामभाराध्ययनाभिघातैः
विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठीवत्यभीक्ष्णं क्षतजं तमाहुः
vakṣo 'timātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tamāhuḥ
- 12
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान्प्राणक्षयं चोपलभेत कासी
शुष्यन्विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम्
sa gātraśūlajvaradāhamohānprāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī
śuṣyanviniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam
- 13
ससर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति
वृद्धत्वमासाद्य भवेत्तु यो वै याप्यं तमाहुर्भिषजस्तु कासम्
sasarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti
vṛddhatvamāsādya bhavettu yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam
- 14
शृङ्गीवचाकट्फलकत्तृणाब्दधान्याभयाभार्ग्यमराह्वविश्वम्
उष्णाम्बुना हिङ्गुयुतं तु पीत्वा बद्धास्यमप्याशु जहाति कासम्
śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam
uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam
- 15
फलत्रिकव्योषविडङ्गशृङ्गीरास्नावचापद्मकदेवकाष्ठैः
लेहः समैः क्षौद्रसिताघृताक्तः कासं निहन्यादचिरादुदीर्णम्
phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ
lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam
- 16
पथ्यां सितामामलकानि लाजां समागधीं चापि विचूर्ण्य शुण्ठीम्
सर्पिर्मधुभ्यां विलिहीत कासी ससैन्धवां वोष्णजलेन कृष्णाम्
pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm
sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām
- 17
खादेद्गुडं नागरपिप्पलीभ्यां द्राक्षां च सर्पिर्मधुनावलिह्यात्
द्राक्षां सितां मागधिकां च तुल्यां सशृङ्गवेरं मधुकं तुगां च
khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunāvalihyāt
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca
- 18
लिह्याद्घृतक्षौद्रयुतां समांशां सितोपलां वा मरिचांशयुक्ताम्
धात्रीकणाविश्वसितोपलाश्च संचूर्ण्य मण्डेन पिबेच्च दध्नः
lihyādghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām
dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca saṃcūrṇya maṇḍena pibecca dadhnaḥ
- 19
हरेणुकां मागधिकां च तुल्यां दध्ना पिबेत्कासगदाभिभूतः
उभे हरिद्रे सुरदारुशुण्ठीं गायत्रिसारं च पिबेत्समांशम्
hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ dadhnā pibetkāsagadābhibhūtaḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibetsamāṃśam
- 20
बस्तस्य मूत्रेण सुखाम्बुना वा दन्तीं द्रवन्तीं च सतिल्वकाख्याम्
भृष्टानि सर्पींष्यथ बादराणि खादेत्पलाशानि ससैन्धवानि
bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām
bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādetpalāśāni sasaindhavāni
- 21
कोलप्रमाणं प्रपिबेद्धि हिङ्गु सौवीरकेणाम्लरसेन वापि
क्षौद्रेण लिह्यान्मरिचानि वापि भार्गीवचाहिङ्गुकृता च वर्तिः
kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vāpi
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vāpi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ
- 22
धूमे प्रशस्ता घृतसम्प्रयुक्ता वेणुत्वगेलालवणैः कृता वा
मुस्तेङ्गुदीत्वङ्मधुकाह्वमांसीमनःशिलालैश्छगलाम्बुपिष्टैः
dhūme praśastā ghṛtasamprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ
- 23
विधाय वर्तीश्च पयो ऽनुपानं धूमं पिबेद्वातबलासकासी
पिबेच्च सीधुं मरिचान्वितं वा तेनाशु कासं जयति प्रसह्य
vidhāya vartīśca payo 'nupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī
pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya
- 24
द्राक्षाम्बुमञ्जिष्ठपुराह्वयाभिः क्षीरं शृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तम्
निदिग्धिकानागरपिप्पलीभिः खादेच्च मुद्गान्मधुना सुसिद्धान्
drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ śṛtaṃ mākṣikasamprayuktam
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān
- 25
उत्कारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्त्वा समूलैस्त्रुटिकोलपत्रैः
एभिर्निषेवेत कृतां च पेयां तन्वीं सुशीतां मधुना विमिश्राम्
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ
ebhirniṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām
- 26
यत्प्लीह्नि सर्पिर्विहितं षडङ्गं तद्वातकासं जयति प्रसह्य
विदारिगन्धादिकृतं घृतं वा रसेन वा वासकजेन पक्वम्
yatplīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya
vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam
- 27
विरेचनं स्नैहिकमत्र चोक्तमास्थापनं चाप्यनुवासनं च
धूमं पिबेत्स्नैहिकमप्रमत्तः पिबेत्सुखोष्णं घृतम् एव चात्र
virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca
dhūmaṃ pibetsnaihikamapramattaḥ pibetsukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra
- 28
हिता यवाग्वश्च रसेषु सिद्धाः पयांसि लेहाः सघृतास्तथैव
प्रच्छर्दनं कायशिरोविरेकास्तथैव धूमाः कवलग्रहाश्च
hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva
pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca
- 29
उष्णाश्च लेहाः कटुका निहन्युः कफं विशेषेण विशोषणं च
कटुत्रिकं चापि वदन्ति पथ्यं घृतं कृमिघ्नस्वरसे विपक्वम्
uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca
kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam
- 30
निर्गुण्डिपत्रस्वरसे च पक्वं सर्पिः कफोत्थं विनिहन्ति कासम्
पाठाविडव्योषविडङ्गसिन्धुत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः
nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam
pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ

