182 shlokas
- 1
अथातो ऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto 'tīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर् असात्म्यैश्चापि भोजनैः
gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ
viruddhādhyaśanājīrṇair asātmyaiścāpi bhojanaiḥ
- 4
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषाद्भयात्
शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानात्सात्म्यर्तुपर्ययात्
snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣādbhayāt
śokādduṣṭāmbumadyātipānātsātmyartuparyayāt
- 5
जलातिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः
नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते
jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate
- 6
संशम्यापांधातुरन्तः कृशानुं वर्चोमिश्रो मारुतेन प्रणुन्नः
वृद्धो ऽतीवाधः सरत्येष यस्माद्व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः
saṃśamyāpāṃdhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ
vṛddho 'tīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāramāhuḥ
- 7
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः
केचित्प्राहुर्नैकरूपप्रकारं नैवेत्येवं काशिराजस्त्ववोचत्
ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ
kecitprāhurnaikarūpaprakāraṃ naivetyevaṃ kāśirājastvavocat
- 8
दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसंनिरोधाः
doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti
hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasaṃnirodhāḥ
- 9
विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि
शूलाविष्टः सक्तमूत्रो ऽन्त्रकूजी स्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः
viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi
śūlāviṣṭaḥ saktamūtro 'ntrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrujaṅghaḥ
- 10
वर्चो मुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रूक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन
दुर्गन्ध्युष्णं वेगवन्मांसतोयप्रख्यं भिन्नं स्विन्नदेहो ऽतितीक्ष्णम्
varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena
durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho 'titīkṣṇam
- 11
पित्तात्पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्च्छादाहपाकज्वरार्तः
तन्द्रानिद्रागौरवोत्क्लेशसादी वेगाशङ्की सृष्टविट्को ऽपि भूयः
pittātpītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ
tandrānidrāgauravotkleśasādī vegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko 'pi bhūyaḥ
- 12
शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निःस्वनं हृष्टरोमा
तन्द्रायुक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकवर्णं तृषार्तः
śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ hṛṣṭaromā
tandrāyukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ
- 13
सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः
तैस्तैर्भावैः शोचतो ऽल्पाशनस्य पक्तिम् आविध्य जन्तोः
sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ
taistairbhāvaiḥ śocato 'lpāśanasya paktim āvidhya jantoḥ
- 14
कोष्ठं गत्वा क्षोभयत्यस्य रक्तं तच्चाधस्तात्काकणन्तीप्रकाशम्
वर्चोमिश्रं निःपुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सार्यते तेन कृच्छ्रात्
koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastātkākaṇantīprakāśam
varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt
- 15
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्यो ऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः
आमाजीर्णोपद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषाः सम्प्रदुष्टाः सभक्तम्
śokotpanno duścikitsyo 'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ
āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ sampraduṣṭāḥ sabhaktam
- 16
नानावर्णं नैकशः सारयन्ति कृच्छ्राज्जन्तोः षष्ठमेनं वदन्ति
nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti
- 17
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तम् अप्स्ववसीदति
पुरीषं भृशदुर्गन्धि विच्छिन्नं चामसंज्ञकम्
saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastam apsvavasīdati
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ cāmasaṃjñakam
- 18
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य तु
लाघवं च मनुष्यस्य तस्य पक्वं विनिर्दिशेत्
etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu
lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet
- 19
सर्पिर्मेदोवेसवाराम्बुतैलमज्जाक्षीरक्षौद्ररूपं स्रवेद्यत्
मञ्जिष्ठाभं मस्तुलुङ्गोपमं वा विस्रं शीतं प्रेतगन्ध्यञ्जनाभम्
sarpirmedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudrarūpaṃ sravedyat
mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham
- 20
राजीमद्वा चन्द्रकैः संततं वा पूयप्रख्यं कर्दमाभं तथोष्णम्
हन्यादेतद्यत्प्रतीपं भवेच्च क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः
rājīmadvā candrakaiḥ saṃtataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ tathoṣṇam
hanyādetadyatpratīpaṃ bhavecca kṣīṇaṃ hanyuścopasargāḥ prabhūtāḥ
- 21
असंवृतगुदं क्षीणं दुराध्मातम् उपद्रुतम्
गुदे पक्वे गतोष्माणमतीसारकिणं त्यजेत्
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutam
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet
- 22
शरीरिणामतीसारः सम्भूतो येन केनचित्
दोषाणाम् एव लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते
śarīriṇāmatīsāraḥ sambhūto yena kenacit
doṣāṇām eva liṅgāni kadācinnātivartate
- 23
स्नेहाजीर्णनिमित्तस्तु बहुशूलप्रवाहिकः
विसूचिकानिमित्तस्तु चान्यो ऽजीर्णनिमित्तजः
विषार्शःकृमिसम्भूतो यथास्वं दोषलक्षणः
snehājīrṇanimittastu bahuśūlapravāhikaḥ
visūcikānimittastu cānyo 'jīrṇanimittajaḥ
viṣārśaḥkṛmisambhūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ
- 24
आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः
अतः सर्वे ऽतिसारास्तु ज्ञेयाः पक्वामलक्षणैः
āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ
ataḥ sarve 'tisārāstu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ
- 25
तत्रादौ लङ्घनं कार्यमतिसारेषु देहिनाम्
ततः पाचनसंयुक्तो यवाग्वादिक्रमो हितः
tatrādau laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām
tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ
- 26
अथवा वामयित्वामे शूलाध्माननिपीडितम्
पिप्पलीसैन्धवाम्भोभिर्लङ्घनाद्यैरुपाचरेत्
athavā vāmayitvāme śūlādhmānanipīḍitam
pippalīsaindhavāmbhobhirlaṅghanādyairupācaret
- 27
कार्यं च वमनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनम्
खडयूषयवागूषु पिप्पल्याद्यं च योजयेत्
kāryaṃ ca vamanasyānte pradravaṃ laghubhojanam
khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet
- 28
अनेन विधिना चामं यस्य वै नोपशाम्यति
हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत्प्रातः स मानवः
anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati
haridrādiṃ vacādiṃ vā pibetprātaḥ sa mānavaḥ
- 29
आमातीसारिणां कार्यं नादौ संग्रहणं नृणाम्
तेषां दोषा विबद्धाः प्राग्जनयन्त्यामयानिमान्
āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṃgrahaṇaṃ nṛṇām
teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayantyāmayānimān
- 30
प्लीहपाण्ड्वामयानाहमेहकुष्ठोदरज्वरान्
शोफगुल्मग्रहण्यर्शःशूलालसकहृद्ग्रहान्
plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān
śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān

