72 shlokas
- 1
अथातो मूत्राघातप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto mūtrāghātapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
वातकुण्डलिकाष्ठीला वातवस्तिस्तथैव च
मूत्रातीतः सजठरो मूत्रोत्सङ्गः क्षयस्तथा
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātavastistathaiva ca
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā
- 4
मूत्रग्रन्थिर्मूत्रशुक्रमुष्णवातस्तथैव च
मूत्रौकसादौ द्वौ चापि रोगा द्वादश कीर्तिताः
mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ
- 5
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर् अन्तरम् आश्रितः
मूत्रं चरति संगृह्य विगुणः कुण्डलीकृतः
raukṣyādvegavighātādvā vāyur antaram āśritaḥ
mūtraṃ carati saṃgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ
- 6
सृजेदल्पाल्पमथवा सरुजस्कं शनैः शनैः
वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात्सुदारुणम्
sṛjedalpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyātsudāruṇam
- 7
शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुर् अन्तरमाश्रितः
अष्ठीलावद्घनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम्
śakṛnmārgasya basteśca vāyur antaramāśritaḥ
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam
- 8
विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते
वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः
viṇmūtrānilasaṅgaśca tatrādhmānaṃ ca jāyate
vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ
- 9
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतो ऽनिलः
vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ
niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato 'nilaḥ
- 10
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः
वातवस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः
mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ
vātavastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ
- 11
वेगं संधार्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति
तस्य नाभ्येति यदि वा कथंचित्सम्प्रवर्तते
vegaṃ saṃdhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭumicchati
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃcitsampravartate
- 12
प्रवाहतो मन्दरुजमल्पमल्पं पुनः पुनः
मूत्रातीतं तु तं विद्यान्मूत्रवेगविघातजम्
pravāhato mandarujamalpamalpaṃ punaḥ punaḥ
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyānmūtravegavighātajam
- 13
मूत्रस्य विहते वेगे तदुदावर्तहेतुना
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम्
mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā
apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam
- 14
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम्
तं मूत्रजठरं विद्याद् अधःस्रोतोनिरोधनम्
nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam
taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyād adhaḥsrotonirodhanam
- 15
बस्तौ वाप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः
bastau vāpyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ
- 16
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाथ नीरुजम्
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसंज्ञितः
sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vātha nīrujam
viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ
- 17
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ
सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसंक्षयम्
rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau
sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṃkṣayam
- 18
अभ्यन्तरे बस्तिमुखे वृत्तो ऽल्पः स्थिर एव च
वेदनावानति सदा मूत्रमार्गनिरोधनः
abhyantare bastimukhe vṛtto 'lpaḥ sthira eva ca
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhanaḥ
- 19
जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः
स मूत्रग्रन्थिरित्येवम् उच्यते वेदनादिभिः
jāyate sahasā yasya granthiraśmarilakṣaṇaḥ
sa mūtragranthirityevam ucyate vedanādibhiḥ
- 20
प्रत्युपस्थितमूत्रस्तु मैथुनं यो ऽभिनन्दति
तस्य मूत्रयुतं रेतः सहसा सम्प्रवर्तते
pratyupasthitamūtrastu maithunaṃ yo 'bhinandati
tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā sampravartate
- 21
पुरस्ताद्वापि मूत्रस्य पश्चाद्वापि कदाचन
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते
purastādvāpi mūtrasya paścādvāpi kadācana
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate
- 22
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम्
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहन्स्रावयेदधः
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahansrāvayedadhaḥ
- 23
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तम् एव वा
कृच्छ्रात्प्रवर्तते जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम्
mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktam eva vā
kṛcchrātpravartate jantoruṣṇavātaṃ vadanti tam
- 24
विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा
शुष्कं भवति यच्चापि रोचनाचूर्णसन्निभम्
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā
śuṣkaṃ bhavati yaccāpi rocanācūrṇasannibham
- 25
मूत्रौकसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः
पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम्
mūtraukasādaṃ taṃ vidyādrogaṃ pittakṛtaṃ budhaḥ
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam
- 26
शुष्कं भवति यच्चापि शङ्खचूर्णप्रपाण्डुरम्
मूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात्
śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram
mūtraukasādaṃ taṃ vidyādāmayaṃ dvādaśaṃ kaphāt
- 27
कषायकल्कसर्पींषि भक्ष्यान्लेहान्पयांसि च
क्षारमद्यासवस्वेदान्बस्तींश्चोत्तरसंज्ञितान्
kaṣāyakalkasarpīṃṣi bhakṣyānlehānpayāṃsi ca
kṣāramadyāsavasvedānbastīṃścottarasaṃjñitān
- 28
विदध्यान्मतिमांस्तत्र विधिं चाश्मरिनाशनम्
मूत्रोदावर्तयोगांश्च कार्त्स्न्येनात्र प्रयोजयेत्
vidadhyānmatimāṃstatra vidhiṃ cāśmarināśanam
mūtrodāvartayogāṃśca kārtsnyenātra prayojayet
- 29
कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम्
धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्रकृच्छ्रात्प्रमुच्यते
kalkamervārubījānāmakṣamātraṃ sasaindhavam
dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrātpramucyate
- 30
सुरां सौवर्चलवतीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः
मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाप्यथ गौडिकम्
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibennaraḥ
madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibedvāpyatha gauḍikam

