84 shlokas
- 1
अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
सूत्रस्थाने समुद्दिष्टः स्वस्थो भवति यादृशः
तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकित्सायाः प्रयोजनम्
sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ
tasya yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam
- 4
तस्य यद्वृत्तमुक्तं हि रक्षणं च मयादितः
तस्मिन्नर्थः समासोक्तो विस्तरेणेह वक्ष्यते
tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayāditaḥ
tasminnarthaḥ samāsokto vistareṇeha vakṣyate
- 5
यस्मिन्यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम्
तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्ते ते विजानता
yasminyasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām
teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā
- 6
प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु
मन्दे ऽग्नौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादयः
praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu
mande 'gnau kopamāyānti sarveṣāṃ mārutādayaḥ
- 7
तस्मात्क्लेदविशुद्ध्यर्थं दोषसंहरणाय च
कषायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तम् अपद्रवम्
tasmātkledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya ca
kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktam apadravam
- 8
नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनम् एव च
देयमन्नं नृपतये यज्जलं चोक्तमादितः
nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanam eva ca
deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ
- 9
तप्तावरतम् अम्भो वा पिबेन्मधुसमायुतम्
अह्नि मेघानिलाविष्टे ऽत्यर्थशीताम्बुसङ्कुले
taptāvaratam ambho vā pibenmadhusamāyutam
ahni meghānilāviṣṭe 'tyarthaśītāmbusaṅkule
- 10
तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा
मतिमांस्तन्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत्
taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā
matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret
- 11
अत्यम्बुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपांस्त्यजेत्
भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि
atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet
bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi
- 12
शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे
यायान्नागवधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe
yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ
- 13
दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः
सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः
divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ
- 14
क्षीरेक्षुविकृतिक्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः
श्वेतस्रजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे लघु चाम्बरम्
kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ
śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram
- 15
सलिलं च प्रसन्नत्वात्सर्वम् एव तदा हितम्
सरःस्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु
salilaṃ ca prasannatvātsarvam eva tadā hitam
saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu
- 16
प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चानुलेपनम्
तिक्तस्य सर्पिषः पानैरसृक्स्रावैश्च युक्तितः
pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam
tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ
- 17
वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरेचनैः
नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवातपम्
varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ
nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divātapam
- 18
रात्रौ जागरणं चैव मैथुनं चापि वर्जयेत्
स्वादुशीतजलं मेध्यं शुचिस्फटिकनिर्मलम्
rātrau jāgaraṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet
svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam
- 19
शरच्चन्द्रांशुनिर्धौतम् अगस्त्योदयनिर्विषम्
प्रसन्नत्वाच्च सलिलं सर्वम् एव तदा हितम्
śaraccandrāṃśunirdhautam agastyodayanirviṣam
prasannatvācca salilaṃ sarvam eva tadā hitam
- 20
सचन्दनं सकर्पूरं वासश्चामलिनं लघु
भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः
sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu
bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ
- 21
पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सर्वं समाचरेत्
हेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्यो ऽनिलाकुलः
pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo 'nilākulaḥ
- 22
ततस्तु शीतमासाद्य वायुस्तत्र प्रकुप्यति
कोष्ठस्थः शीतसंस्पर्शाद् अन्तःपिण्डीकृतो ऽनलः
tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati
koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśād antaḥpiṇḍīkṛto 'nalaḥ
- 23
रसमुच्छोषयत्याशु तस्मात्स्निग्धं तदा हितम्
हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम्
rasamucchoṣayatyāśu tasmātsnigdhaṃ tadā hitam
hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam
- 24
ससर्पिस्तैलमहिमशनं हितम् उच्यते
तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिबेदगुरुभूषितः
sasarpistailamahimaśanaṃ hitam ucyate
tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ
- 25
तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्ठे ऽवगाहनम्
साङ्गारयाने महति कौशेयास्तरणास्तृते
tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe 'vagāhanam
sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte
- 26
शयीत शयने तैस्तैर्वृतो गर्भगृहोदरे
स्त्रीः श्लिष्ट्वागुरुधूपाढ्याः पीनोरुजघनस्तनीः
śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare
strīḥ śliṣṭvāgurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ
- 27
प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः
मधुरं तिक्तकटुकमम्लं लवणम् एव च
prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ
madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇam eva ca
- 28
अन्नपानं तिलान्माषाञ्छाकानि च दधीनि च
तथेक्षुविकृतीः शालीन्सुगन्धांश्च नवान् अपि
annapānaṃ tilānmāṣāñchākāni ca dadhīni ca
tathekṣuvikṛtīḥ śālīnsugandhāṃśca navān api
- 29
प्रसहानूपमांसानि क्रव्यादबिलशायिनाम्
औदकानां प्लवानां च पादिनां चोपसेवयेत्
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām
audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet
- 30
मद्यानि च प्रसन्नानि यच्च किंचित्बलप्रदम्
कामतस्तन्निषेवेत पुष्टिमिच्छन्हिमागमे
madyāni ca prasannāni yacca kiṃcitbalapradam
kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchanhimāgame

