146 shlokas
- 1
अथातो गुल्मप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
यथोक्तैः कोपनैर्दोषाः कुपिताः कोष्ठमागताः
जनयन्ति नृणां गुल्मं स पञ्चविध उच्यते
yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ
janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate
- 4
हृद्बस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः संचारी यदि वाचलः
चयापचयवान्वृत्तः स गुल्म इति कीर्तितः
hṛdbastyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ
cayāpacayavānvṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ
- 5
पञ्च गुल्माश्रया नॄणां पार्श्वे हृन्नाभिबस्तयः
गुपितानिलमूलत्वाद्गूढमूलोदयाद् अपि
pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ
gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayād api
- 6
गुल्मवद्वा विशालत्वाद्गुल्म इत्यभिधीयते
स यस्मादात्मनि चयं गच्छत्य् अप्स्विव बुद्बुदः
gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate
sa yasmādātmani cayaṃ gacchaty apsviva budbudaḥ
- 7
अन्तः सरति यस्माच्च न पाकम् उपयात्यतः
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः
antaḥ sarati yasmācca na pākam upayātyataḥ
sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ
- 8
पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः
सदनं मदन्ता वह्नेराटोपो ऽन्त्रविकूजनम्
puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ
sadanaṃ madantā vahnerāṭopo 'ntravikūjanam
- 9
विण्मूत्रानिलसङ्गश्च सौहित्यासहता तथा
द्वेषो ऽन्ने वायुरूर्ध्वं च पूर्वरूपेषु गुल्मिनाम्
viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā
dveṣo 'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām
- 10
हृत्कुक्षिशूलं मुखकण्ठशोषो वायोर्निरोधो विषमाग्निता च
ते ते विकाराः पवनात्मकाश्च भवन्ति गुल्मे ऽनिलसंभवे तु
hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca
te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme 'nilasaṃbhave tu
- 11
स्वेदज्वराहारविदाहदाहास्तृष्णाङ्गरागः कटुवक्त्रता च
पित्तस्य लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca
pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme
- 12
स्तैमित्यमन्ने ऽरुचिरङ्गसादश्छर्दिः प्रसेको मधुरास्यता च
कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफसंभवे तु
staimityamanne 'ruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu
- 13
सर्वात्मकः सर्वविकारयुक्तः सो ऽसाध्य उक्तः क्षतजं प्रवक्ष्ये
नवप्रसूताहितभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा
sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so 'sādhya uktaḥ kṣatajaṃ pravakṣye
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā
- 14
वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम्
पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध
vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha
- 15
न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धिं भवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम्
तं गर्भकालातिगमे चिकित्स्यम् असृग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञाः
na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām
taṃ garbhakālātigame cikitsyam asṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ
- 16
वातगुल्मार्दितं स्निग्धं युक्तं स्नेहविरेचनैः
उपाचरेद्यथाकालं निरूहैः सानुवासनैः
vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ
upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
- 17
पित्तगुल्मार्दितं स्निग्धं काकोल्यादिघृतेन तु
विरिक्तं मधुरैर्योगैर्निरूहैः समुपाचरेत्
pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu
viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret
- 18
श्लेष्मगुल्मार्दितं स्निग्धं पिप्पल्यादिघृतेन तु
तीक्ष्णैर्विरिक्तं तद्रूपैर्निरूहैः समुपाचरेत्
śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu
tīkṣṇairviriktaṃ tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret
- 19
सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः
पित्तवद्रक्तगुल्मिन्या नार्याः कार्यः क्रियाविधिः
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ
- 20
विशेषमपरं चास्याः शृणु रक्तविभेदनम्
पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत्
viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet
- 21
दद्यादुत्तरबस्तिं च पिप्पल्यादिघृतेन तु
उष्णैर्वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः
dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu
uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ
- 22
आनूपौदकमज्जानो वसा तैलं घृतं दधि
विपक्वमेकतः शस्तं वातगुल्मे ऽनुवासनम्
ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi
vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanam
- 23
जाङ्गलैकशफानां तु वसा सर्पिश्च पैत्तिके
तैलं जाङ्गलमज्जान एवं गुल्मे कफोत्थिते
jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite
- 24
धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं विपचेद्घृतम्
शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं वातगुल्मिने
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam
śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine
- 25
चित्रकव्योषसिन्धूत्थपृथ्वीकाचव्यदाडिमैः
दीप्यकग्रन्थिकाजाजीहपुषाधान्यकैः समैः
citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ
- 26
दध्यारनालबदरमूलकस्वरसैर्घृतम्
तत्पिबेद्वातगुल्माग्निदौर्बल्याटोपशूलनुत्
dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut
- 27
हिङ्गुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः
पुष्करव्योषधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः
hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ
- 28
शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम्
शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्
śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam
śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām
- 29
विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः
हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः
viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ
- 30
बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधिचतुर्गुणम्
साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत्प्लीहशूलजित्
bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam
sādhitaṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛtplīhaśūlajit

