324 shlokas
- 1
अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
येनामृतम् अपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि
यतो ऽमरत्वं सम्प्राप्तास्त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात्
yenāmṛtam apāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani
yato 'maratvaṃ samprāptāstridaśāstridiveśvarāt
- 4
शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः
व्रणस्योपद्रवाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम्
śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param
- 5
समासाद्व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर
उपद्रवेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति
samāsādvyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati
- 6
उपद्रवास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः
प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात्
upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt
- 7
तस्माद् उपद्रवान्कृत्स्नान्ब्रूहि नः सचिकित्सितान्
सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा
tasmād upadravānkṛtsnānbrūhi naḥ sacikitsitān
sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā
- 8
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः
ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट्स्मृतः
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ
jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭsmṛtaḥ
- 9
रुद्रकोपाग्निसम्भूतः सर्वभूतप्रतापनः
तैस्तैर्नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते
rudrakopāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ
taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate
- 10
जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम्
अतः सर्वविकाराणामयं राजा प्रकीर्तितः
janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam
ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ
- 11
ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम्
कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam
karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣādapi
- 12
पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते
तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम्
punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate
tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram
- 13
शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः
स्वेदावरोधः संतापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा
śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ
svedāvarodhaḥ saṃtāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā
- 14
विकारा युगपद्यस्मिन्ज्वरः स परिकीर्तितः
दोषैः पृथक्समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च
vikārā yugapadyasminjvaraḥ sa parikīrtitaḥ
doṣaiḥ pṛthaksamastaiśca dvandvairāgantureva ca
- 15
अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः
दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः
anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ
- 16
व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि
दुष्टाः स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा
vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi
duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā
- 17
सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम्
स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम्
sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām
srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam
- 18
निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम्
शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम्
nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam
- 19
जनयत्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु
मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर्नृणाम्
janayatyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām
- 20
विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात्प्रपाकतः
श्रमात्क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात्
vividhādabhighātācca rogotthānātprapākataḥ
śramātkṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt
- 21
ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया
अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया
oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā
- 22
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाहितैः
स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते
strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathāhitaiḥ
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate
- 23
तैर्वेगवद्भिर्बहुधा समुद्भ्रान्तैर्विमार्गगैः
विक्षिप्यमाणो ऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः
tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ
vikṣipyamāṇo 'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ
- 24
रुणद्धि चाप्यपांधातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः
भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते
ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ
bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena cocyate
- 25
श्रमो ऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु
śramo 'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu
- 26
जृम्भाङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षो ऽरुचिस्तमः
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे
jṛmbhāṅgamardo gurutā romaharṣo 'rucistamaḥ
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare
- 27
सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भात्यर्थं समीरणात्
पित्तान्नयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनम्
sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhātyarthaṃ samīraṇāt
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam
- 28
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे
द्वयोर्द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje
dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ
- 29
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम्
निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यम् एव च
vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca
- 30
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता
जृम्भाध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे
śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā
jṛmbhādhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare

