46 shlokas
- 1
अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम्
खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः
masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām
khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ tejobhiravyayaiḥ
- 4
आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम्
शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः
āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ
- 5
रोगांस्तदाश्रयान्घोरान्षट्च षट्च प्रचक्ष्महे
पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम्
rogāṃstadāśrayānghorānṣaṭca ṣaṭca pracakṣmahe
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam
- 6
सिराभिरभिसम्प्राप्य विगुणो ऽभ्यन्तरे भृशम्
प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः
sirābhirabhisamprāpya viguṇo 'bhyantare bhṛśam
prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavasthitaḥ
- 7
अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते
avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati
dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate
- 8
मक्षिका मशकान्केशाञ्जालकानि च पश्यति
मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च
makṣikā maśakānkeśāñjālakāni ca paśyati
maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca
- 9
परिप्लवांश्च विविधान्वर्षमभ्रं तमांसि च
दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः
pariplavāṃśca vividhānvarṣamabhraṃ tamāṃsi ca
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ
- 10
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात्
यत्नवान् अपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt
yatnavān api cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati
- 11
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते
महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव वाससा
ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate
mahāntyapi ca rūpāṇi chāditānīva vāsasā
- 12
कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि
karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi
- 13
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति
adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati
- 14
समन्ततः स्थिते दोषे संकुलानीव पश्यति
दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा
samantataḥ sthite doṣe saṃkulānīva paśyati
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā
- 15
द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते
तिमिराख्यः स वै दोषः चतुर्थं पटलं गतः
dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ
- 16
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते
तस्मिन्न् अपि तमोभूते नातिरूढे महागदे
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate
tasminn api tamobhūte nātirūḍhe mahāgade
- 17
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति
candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati
- 18
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः
तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति
sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ
tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati
- 19
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान्
āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān
- 20
शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च
śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati
kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca
- 21
गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम्
gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca
paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam
- 22
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः
तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च
salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ
tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca
- 23
हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति
haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate
sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati
- 24
बहुधा वा द्विधा वापि सर्वाण्येव समन्ततः
हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति
bahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca paśyati
- 25
पित्तं कुर्यात्परिम्लायि मूर्छितं रक्ततेजसा
पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यम् इव पश्यति
pittaṃ kuryātparimlāyi mūrchitaṃ raktatejasā
pītā diśastathodyantamādityam iva paśyati
- 26
विकीर्यमाणान्खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम्
vikīryamāṇānkhadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param
- 27
रागो ऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात्परिम्लाय्यथवापि नीलः
कफात्सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषो ऽथ विचित्ररूपः
rāgo 'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittātparimlāyyathavāpi nīlaḥ
kaphātsitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo 'tha vicitrarūpaḥ
- 28
रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम्
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम्
raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham
parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam
- 29
दोषक्षयात्कदाचित्स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम्
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा
doṣakṣayātkadācitsyātsvayaṃ tatra ca darśanam
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā
- 30
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतम् एव वा
श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्
pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītam eva vā
śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram

