42 shlokas
- 1
अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
नारीप्रसङ्गः शिरसो ऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः
संधारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम्
nārīprasaṅgaḥ śiraso 'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam
- 4
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक्समस्ताश्च तथैव शोणितम्
प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthaksamastāśca tathaiva śoṇitam
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi
- 5
शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः
śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathāṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ
- 6
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī
galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā
- 7
स्वरोपघातश्च भवेत्प्रतिश्याये ऽनिलात्मके
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात्स्रवति पैत्तिके
svaropaghātaśca bhavetpratiśyāye 'nilātmake
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇātsravati paittike
- 8
कृशो ऽतिपाण्डुः संतप्तो भवेत्तृष्णानिपीडितः
सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः
kṛśo 'tipāṇḍuḥ saṃtapto bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ
- 9
कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः
शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः
kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ
- 10
शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यो ऽकस्माद्विनिवर्तते
śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmādvinivartate
- 11
संपक्वो वाप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः
लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे
saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje
- 12
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate
tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ
- 13
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च
मूर्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाणवः
durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca
mūrchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ
- 14
कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम्
प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति
kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam
praklidyati punarnāsā punaśca pariśuṣyati
- 15
मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा
निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च
muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca
- 16
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात्कृच्छ्रसाधनम्
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyātkṛcchrasādhanam
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ
- 17
कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः
बाधिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान्
कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः
kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān
kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ
- 18
नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत्सर्पिष एव पानैः
स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च
navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaretsarpiṣa eva pānaiḥ
svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca
- 19
अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितो ऽम्लैरहिमं च भोज्यम्
निषेव्यमाणं पयसार्द्रकं वा संपाचयेदिक्षुविकारयोगैः
apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito 'mlairahimaṃ ca bhojyam
niṣevyamāṇaṃ payasārdrakaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ
- 20
पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम्
विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान्कवलग्रहैश्च
pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣānkavalagrahaiśca
- 21
निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः
तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या
nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā
- 22
शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान्
शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत्पीनसरोगजुष्टः
śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayetpīnasarogajuṣṭaḥ
- 23
छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तम् अरोचकारत्यतिसारयुक्तम्
विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत्पीनसिनं यथावत्
chardyaṅgasādajvaragauravārtam arocakāratyatisārayuktam
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaretpīnasinaṃ yathāvat
- 24
बहुद्रवैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत्पीनसिनं वयःस्थम्
उपद्रवांश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः
जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च
bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayetpīnasinaṃ vayaḥstham
upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ
jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca
- 25
वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत्सर्पिर्यथाक्रमम्
पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च
vātike tu pratiśyāye pibetsarpiryathākramam
pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca
- 26
नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम्
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्
nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
- 27
परिषेकान्प्रदेहांश्च कुर्याद् अपि च शीतलान्
श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः
pariṣekānpradehāṃśca kuryād api ca śītalān
śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ
- 28
द्राक्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा
युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि
drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhukaistathā
yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi
- 29
धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च
श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत्
dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet
- 30
तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम्
कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया
tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā

