27 shlokas
- 1
अथातो विसूचिकाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto visūcikāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम्
विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका
ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam
visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā
- 4
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन्संतिष्ठते ऽनिलः
यस्याजीर्णेन सा वैद्यैरुच्यते ति विसूचिका
sūcībhiriva gātrāṇi tudansaṃtiṣṭhate 'nilaḥ
yasyājīrṇena sā vaidyairucyate ti visūcikā
- 5
न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः
मूढास्तामजितात्मानो लभन्ते कलुषाशयाः
na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ
mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ
- 6
मूर्च्छातिसारौ वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः
वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ
- 7
कुक्षिरानह्यते ऽत्यर्थं प्रताम्यति विकूजति
निरुद्धो मारुतश्चापि कुक्षौ विपरिधावति
kukṣirānahyate 'tyarthaṃ pratāmyati vikūjati
niruddho mārutaścāpi kukṣau viparidhāvati
- 8
वातवर्चोनिरोधश्च कुक्षौ यस्य भृशं भवेत्
तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारावरोधकौ
vātavarconirodhaśca kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet
tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārāvarodhakau
- 9
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य
विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः
duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya
vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ
- 10
यत्रस्थमामं विरुजेत्तम् एव देशं विशेषेण विकारजातैः
दोषेण येनावततं स्वलिङ्गैस्तं लक्षयेदामसमुद्भवैश्च
yatrasthamāmaṃ virujettam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ
doṣeṇa yenāvatataṃ svaliṅgaistaṃ lakṣayedāmasamudbhavaiśca
- 11
यः श्यावदन्तौष्ठनखो ऽल्पसंज्ञश्छर्द्यर्दितो ऽभ्यन्तरयातनेत्रः
क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सो ऽपुनरागमाय
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho 'lpasaṃjñaśchardyardito 'bhyantarayātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so 'punarāgamāya
- 12
साध्यासु पार्ष्ण्योर्दहनं प्रशस्तम् अग्निप्रतापो वमनं च तीक्ष्णम्
पक्वे ततो ऽन्ने तु विलङ्घनं स्यात्संपाचनं चापि विरेचनं च
sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam
pakve tato 'nne tu vilaṅghanaṃ syātsaṃpācanaṃ cāpi virecanaṃ ca
- 13
विशुद्धदेहस्य हि सद्य एव मूर्च्छातिसारादिरुपैति शान्तिम्
आस्थापनं चापि वदन्ति पथ्यं सर्वासु योगानपरान्निबोध
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādirupaiti śāntim
āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparānnibodha
- 14
पथ्यावचाहिङ्गुकलिङ्गगृञ्जसौवर्चलैः सातिविषैश्च चूर्णम्
सुखाम्बुपीतं विनिहन्त्यजीर्णं शूलं विसूचीमरुचिं च सद्यः
pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam
sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ
- 15
क्षारागदं वा लवणं विषं वा गुडप्रगाढानथ सर्षपान्वा
अम्लेन वा सैन्धवहिङ्गुयुक्तौ सबीजपूर्णौ सघृतौ त्रिवर्गौ
kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viṣaṃ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapānvā
amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau
- 16
कटुत्रिकं वा लवणैरुपेतं पिबेत्स्नुहीक्षीरविमिश्रितं तु
कल्याणकं वा लवणं पिबेत्तु यदुक्तम् आदावनिलामयेषु
kaṭutrikaṃ vā lavaṇairupetaṃ pibetsnuhīkṣīravimiśritaṃ tu
kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibettu yaduktam ādāvanilāmayeṣu
- 17
कृष्णाजमोदक्षवकाणि वापि तुल्यौ पिबेद्वा मगधानिकुम्भौ
दन्तीयुतं वा मगधोद्भवानां कल्कं पिबेत्कोषवतीरसेन
kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vāpi tulyau pibedvā magadhānikumbhau
dantīyutaṃ vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibetkoṣavatīrasena
- 18
उष्णाभिर् अद्भिर्मगधोद्भवानां कल्कं पिबेन्नागरकल्कयुक्तम्
व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समं चाप्यथ मातुलुङ्ग्याः
uṣṇābhir adbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgarakalkayuktam
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpyatha mātuluṅgyāḥ
- 19
छायाविशुष्का गुटिकाः कृतास्ता हन्युर्विसूचीं नयनाञ्जनेन
सुवामितं साधुविरेचितं वा सुलङ्घितं वा मनुजं विदित्वा
chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena
suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghitaṃ vā manujaṃ viditvā
- 20
पेयादिभिर्दीपनपाचनीयैः सम्यक्क्षुधार्तं समुपक्रमेत
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन
peyādibhirdīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta
āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena
- 21
प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति
तस्मिन्भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः
pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti
tasminbhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ
- 22
आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृल्लास उद्गारविघातनं च
स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलो ऽथ मूर्च्छा स शकृद्वमेच्च
āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛllāsa udgāravighātanaṃ ca
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo 'tha mūrcchā sa śakṛdvamecca
- 23
श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्ति लिङ्गानि चात्रालसकोद्भवानि
आमोद्भवे वान्तम् उपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनीयैः
śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ
- 24
अथेतरं यो न शकृद्वमेत्तमामं जयेत्स्वेदनपाचनैश्च
विसूचिकायां परिकीर्तितानि द्रव्याणि वैरेचनिकानि यानि
athetaraṃ yo na śakṛdvamettamāmaṃ jayetsvedanapācanaiśca
visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni
- 25
तान्येव वर्तीर्विरचेद्विचूर्ण्य महिष्यजावीभगवां तु मूत्रैः
स्विन्नस्य पायौ विनिवेश्य ताश्च चूर्णानि चैषां प्रधमेत्तु नाड्या
tānyeva vartīrviracedvicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ
svinnasya pāyau viniveśya tāśca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamettu nāḍyā
- 26
मूत्रेषु संसाध्य यथाविधानं द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च यान्ति
क्वाथेन तेनाशु निरूहयेच्च मूत्रार्धयुक्तेन समाक्षिकेण
mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti
kvāthena tenāśu nirūhayecca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa
- 27
त्रिभण्डियुक्तं लवणप्रकुञ्चं दत्त्वा विरिक्तक्रममाचरेच्च
एष्वेव तैलेन च साधितेन प्राप्तं यदि स्यादनुवासयेच्च
tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ dattvā viriktakramamācarecca
eṣveva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syādanuvāsayecca

