53 shlokas
- 1
अथात उदावर्तप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अधश्चोर्ध्वं च भावानां प्रवृत्तानां स्वभावतः
न वेगान्धारयेत्प्राज्ञो वातादीनां जिजीविषुः
adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ
na vegāndhārayetprājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ
- 4
वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः
व्याहन्यमानैर् उदितैर् उदावर्तो निरुच्यते
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ
vyāhanyamānair uditair udāvarto nirucyate
- 5
क्षुत्तृष्णाश्वासनिद्राणाम् उदावर्तो विधारणात्
तस्याभिधास्ये व्यासेन लक्षणं च चिकित्सितम्
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇām udāvarto vidhāraṇāt
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam
- 6
त्रयोदशविधश्चासौ भिन्न एतैस्तु कारणैः
अपथ्यभोजनाच्चापि वक्ष्यते च तथापरः
trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathāparaḥ
- 7
आध्मानशूलौ हृदयोपरोधं शिरोरुजं श्वासमतीव हिक्काम्
ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām
- 8
आटोपशूलौ परिकर्तनं च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ
- 9
पुरीषमास्याद् अपि वा निरेति पुरीषवेगे ऽभिहते नरस्य
मूत्रस्य वेगे ऽभिहते नरस्तु कृच्छ्रेण मूत्रं कुरुते ऽल्पमल्पम्
purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege 'bhihate narasya
mūtrasya vege 'bhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute 'lpamalpam
- 10
मेढ्रे गुदे वङ्क्षणबस्तिमुष्कनाभिप्रदेशेष्वथवापि मूर्ध्नि
आनद्धबस्तिश्च भवन्ति तीव्राः शूलाश्च शूलैरिव भिन्नमूर्तेः
meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavāpi mūrdhni
ānaddhabastiśca bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ
- 11
मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात्पवनात्मकाः स्युः
श्रोत्राननघ्राणविलोचनोत्था भवन्ति तीव्राश्च तथा विकाराः
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātātpavanātmakāḥ syuḥ
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ
- 12
आनन्दजं शोकसमुद्भवं वा नेत्रोदकं प्राप्तम् अमुञ्चतो हि
शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन
ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
- 13
भवन्ति गाढं क्षवथोर्विघाताच्छिरोऽक्षिनासाश्रवणेषु रोगाः
कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरुत वाप्रवृत्तिः
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchiro'kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vāpravṛttiḥ
- 14
उद्गारवेगे ऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः
छर्देर्विघातेन भवेच्च कुष्ठं येनैव दोषेण विदग्धम् अन्नम्
udgāravege 'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annam
- 15
मूत्राशये पायुनि मुष्कयोश्च शोफो रुजो मूत्रविनिग्रहश्च
शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेद्वा ते ते विकारा विहते तु शुक्रे
mūtrāśaye pāyuni muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre
- 16
तन्द्राङ्गमर्दारुचिविभ्रमाः स्युः क्षुधो ऽभिघातात्कृशता च दृष्टेः
कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाभिघाताद्धृदये व्यथा च
tandrāṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ kṣudho 'bhighātātkṛśatā ca dṛṣṭeḥ
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca
- 17
श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवापि गुल्मः
जृम्भाङ्गमर्दो ऽङ्गशिरोऽक्षिजाड्यं निद्राभिघातादथवापि तन्द्रा
śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavāpi gulmaḥ
jṛmbhāṅgamardo 'ṅgaśiro'kṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavāpi tandrā
- 18
तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम्
शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत्
tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam
śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet
- 19
सर्वेष्वेतेषु विधिवदुदावर्तेषु कृत्स्नशः
वायोः क्रिया विधातव्याः स्वमार्गप्रतिपत्तये
sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye
- 20
सामान्यतः पृथक्त्वेन क्रियां भूयो निबोध मे
आस्थापनं मारुतजे स्निग्धस्विन्ने विशिष्यते
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate
- 21
पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिको भवेत्
सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत्
purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet
- 22
एलां वाप्यथ मद्येन क्षीरं वापि पिबेन्नरः
धात्रीफलानां स्वरसं सजलं वा पिबेत्त्र्यहम्
elāṃ vāpyatha madyena kṣīraṃ vāpi pibennaraḥ
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham
- 23
रसमश्वपुरीषस्य गर्दभस्याथवा पिबेत्
मांसोपदंशं मधु वा पिबेद्वा सीधु गौडिकम्
rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam
- 24
भद्रदारु घनं मूर्वा हरिद्रा मधुकं तथा
कोलप्रमाणानि पिबेदान्तरिक्षेण वारिणा
bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā
- 25
दुःस्पर्शास्वरसं वापि कषायं कुङ्कुमस्य च
एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वालवणीकृतम्
duḥsparśāsvarasaṃ vāpi kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca
ervārubījaṃ toyena pibedvālavaṇīkṛtam
- 26
पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्राक्षारसम् अथापि वा
योगांश्च वितरेदत्र पूर्वोक्तानश्मरीभिदः
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ
- 27
मूत्रकृच्छ्रक्रमं चापि कुर्यान्निरवशेषतः
भूयो वक्ष्यामि योगान्यान्मूत्राघातोपशान्तये
mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ
bhūyo vakṣyāmi yogānyānmūtrāghātopaśāntaye
- 28
स्नेहैः स्वेदैरुदावर्तं जृम्भाजं समुपाचरेत्
अश्रुमोक्षो ऽश्रुजे कार्यः स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः
snehaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret
aśrumokṣo 'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ
- 29
तीक्ष्णाञ्जनावपीडाभ्यां तीक्ष्णगन्धोपशिङ्घनैः
वर्तिप्रयोगैरथवा क्षवसक्तिं प्रवर्तयेत्
tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ
vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet
- 30
तीक्ष्णौषधप्रधमनैर् अथवादित्यरश्मिभिः
उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत्
tīkṣṇauṣadhapradhamanair athavādityaraśmibhiḥ
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret

