81 shlokas
- 1
अथातः पानात्ययप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मद्यमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्मं विशदम् एव च
रूक्षमाशुकरं चैव व्यवायि च विकाशि च
madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca
rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca
- 4
औष्ण्याच्छीतोपचारं तत्तैक्ष्ण्याद्धन्ति मनोगतिम्
विशत्यवयवान्सौक्ष्म्याद्वैशद्यात्कफशुक्रनुत्
auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim
viśatyavayavānsaukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut
- 5
मारुतं कोपयेद्रौक्ष्याद् आशुत्वाच्चाशुकर्मकृत्
हर्षदं च व्यवायित्वाद्विकाशित्वाद्विसर्पति
mārutaṃ kopayedraukṣyād āśutvāccāśukarmakṛt
harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati
- 6
तदम्लं रसतः प्रोक्तं लघु रोचनदीपनम्
केचिल्लवणवर्ज्यांस्तु रसानत्रादिशन्ति हि
tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam
kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi
- 7
स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम्
भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च
snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca
- 8
काम्यता मनसस्तुष्टिर्धैर्यं तेजो ऽतिविक्रमः
विधिवत्सेव्यमाने तु मद्ये संनिहिता गुणाः
kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo 'tivikramaḥ
vidhivatsevyamāne tu madye saṃnihitā guṇāḥ
- 9
तदेवानन्नम् अज्ञेन सेव्यमानममात्रया
कायाग्निना ह्यग्निसमं समेत्य कुरुते मदम्
tadevānannam ajñena sevyamānamamātrayā
kāyāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam
- 10
मदेन करणानां तु भावान्यत्वे कृते सति
निगूढम् अपि भावं स्वं प्रकाशीकुरुते ऽवशः
madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute 'vaśaḥ
- 11
त्र्यवस्थश्च मदो ज्ञेयः पूर्वो मध्यो ऽथ पश्चिमः
पूर्वे वीर्यरतिप्रीतिहर्षभाष्यादिवर्धनम्
tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo 'tha paścimaḥ
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam
- 12
प्रलापो मध्यमे मोहो युक्तायुक्तक्रियास्तथा
विसंज्ञः पश्चिमे शेते नष्टकर्मक्रियागुणः
pralāpo madhyame moho yuktāyuktakriyāstathā
visaṃjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ
- 13
श्लैष्मिकानल्पपित्तांश्च स्निग्धान्मात्रोपसेविनः
पानं न बाधते ऽत्यर्थं विपरीतांस्तु बाधते
ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ
pānaṃ na bādhate 'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate
- 14
निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम्
उत्पादयेत्कष्टतमान्विकारानापादयेच्चापि शरीरभेदम्
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam
utpādayetkaṣṭatamānvikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam
- 15
क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन
व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi
- 16
अत्यम्लभक्ष्यावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाबलेन
उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान्विकारान्
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathābalena
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhānvikārān
- 17
पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा
पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
- 18
स्तम्भाङ्गमर्दहृदयग्रहतोदकम्पाः पानात्यये ऽनिलकृते शिरसो रुजश्च
स्वेदप्रलापमुखशोषणदाहमूर्च्छाः पित्तात्मके वदनलोचनपीतता च
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye 'nilakṛte śiraso rujaśca
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca
- 19
श्लेष्मात्मके वमथुशीतकफप्रसेकाः सर्वात्मके भवति सर्वविकारसंपत्
ऊष्माणमङ्गगुरुतां विरसाननत्वं श्लेष्माधिकत्वमरुचिं मलमूत्रसङ्गम्
śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam
- 20
लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णां रुजां शिरसि सन्धिषु चापि भेदम्
आध्मानमुद्गिरणमम्लरसो विदाहो ऽजीर्णस्य पानजनितस्य वदन्ति लिङ्गम्
liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho 'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam
- 21
ज्ञेयानि तत्र भिषजा सुविनिश्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि
हृद्गात्रतोदवमथुज्वरकण्ठधूममूर्च्छाकफस्रवणमूर्धरुजो विदाहः
jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ
- 22
द्वेषः सुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः
हीनोत्तरौष्ठम् अतिशीतम् अमन्ददाहं तैलप्रभास्यमतिपानहतं विजह्यात्
dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ
hīnottarauṣṭham atiśītam amandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ vijahyāt
- 23
जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवापि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च
हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते
jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavāpi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe ca
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante
- 24
तेषां निवारणमिदं हि मयोच्यमानं व्यक्ताभिधानमखिलेन विधिं निबोध
मद्यं तु चुक्रमरिचार्द्रकदीप्यकुष्ठसौवर्चलायुतम् अलं पवनस्य शान्त्यै
teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutam alaṃ pavanasya śāntyai
- 25
पृथ्वीकदीप्यकमहौषधहिङ्गुभिर्वा सौवर्चलेन च युतं वितरेत्सुखाय
आम्रातकाम्रफलदाडिममातुलुङ्गैः कुर्याच्छुभान्यपि च षाडवपानकानि
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaretsukhāya
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣāḍavapānakāni
- 26
सेवेत वा फलरसोपहितान्रसादीनानूपवर्गपिशितान्यपि गन्धवन्ति
पित्तात्मके मधुरवर्गकषायमिश्रं मद्यं हितं समधुशर्करम् इष्टगन्धम्
seveta vā phalarasopahitānrasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaram iṣṭagandham
- 27
पीत्वा च मद्यम् अपि चेक्षुरसप्रगाढं निःशेषतः क्षणमवस्थितमुल्लिखेच्च
लावैणतित्तिरिरसांश्च पिबेदनम्लान्मौद्गान्सुखाय सघृतान्ससितांश्च यूषान्
pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca
lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlānmaudgānsukhāya saghṛtānsasitāṃśca yūṣān
- 28
पानात्यये कफकृते कफमुल्लिखेच्च मद्येन बिम्बिविदुलोदकसंयुतेन
सेवेत तिक्तकटुकांश्च रसानुदारान्यूषांश्च तिक्तकटुकोपहितान्हिताय
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena
seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārānyūṣāṃśca tiktakaṭukopahitānhitāya
- 29
पथ्यं यवान्नविकृतानि च जाङ्गलानि श्लेष्मघ्नमन्यद् अपि यच्च निरत्ययं स्यात्
कुर्याच्च सर्वमथ सर्वभवे विधानं द्वन्द्वोद्भवे द्वयमवेक्ष्य यथाप्रधानम्
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyad api yacca niratyayaṃ syāt
kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ dvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam
- 30
सामान्यमन्यद् अपि यच्च समग्रमग्र्यं वक्ष्यामि यच्च मनसो मदकृत्सुखं च
त्वङ्नागपुष्पमगधैलमधूकधान्यैः श्लक्ष्णैरजाजिमरिचैश्च कृतं समांशैः
sāmānyamanyad api yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛtsukhaṃ ca
tvaṅnāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ

