27 shlokas
- 1
अथातो मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto mūtrakṛcchrapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
वातेन पित्तेन कफेन सर्वैस्तथाभिघातैः शकृदश्मरीभ्याम्
तथापरः शर्करया सुकष्टो मूत्रोपघातः कथितो ऽष्टमस्तु
vātena pittena kaphena sarvaistathābhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito 'ṣṭamastu
- 4
अल्पमल्पं समुत्पीड्य मुष्कमेहनबस्तिभिः
फलद्भिरिव कृच्छ्रेण वाताघातेन मेहति
alpamalpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
phaladbhiriva kṛcchreṇa vātāghātena mehati
- 5
हारिद्रमुष्णं रक्तं वा मुष्कमेहनबस्तिभिः
अग्निना दह्यमानाभैः पित्ताघातेन मेहति
hāridramuṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ
agninā dahyamānābhaiḥ pittāghātena mehati
- 6
स्निग्धं शुक्लमनुष्णं च मुष्कमेहनबस्तिभिः
संहृष्टरोमा गुरुभिः श्लेष्माघातेन मेहति
snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehati
- 7
दाहशीतरुजाविष्टो नानावर्णं मुहुर्मुहुः
ताम्यमानस्तु कृच्छ्रेण सन्निपातेन मेहति
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ muhurmuhuḥ
tāmyamānastu kṛcchreṇa sannipātena mehati
- 8
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च
स्रोतःसु मूत्राघातस्तु जायते भृशवेदनः
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu ca
srotaḥsu mūtrāghātastu jāyate bhṛśavedanaḥ
- 9
वातबस्तेस्तु तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत्
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः
vātabastestu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayet
śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ
- 10
आध्मानं च सशूलं च मूत्रसङ्गं करोति हि
अश्मरीहेतुकः पूर्वं मूत्राघात उदाहृतः
ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti hi
aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtrāghāta udāhṛtaḥ
- 11
अश्मरी शर्करा चैव तुल्ये संभवलक्षणैः
शर्कराया विशेषं तु शृणु कीर्तयतो मम
aśmarī śarkarā caiva tulye saṃbhavalakṣaṇaiḥ
śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama
- 12
पच्यमानस्य पित्तेन भिद्यमानस्य वायुना
श्लेष्मणो ऽवयवा भिन्नाः शर्करा इति संज्ञिताः
pacyamānasya pittena bhidyamānasya vāyunā
śleṣmaṇo 'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti saṃjñitāḥ
- 13
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षौ वह्निः सुदुर्बलः
ताभिर्भवति मूर्च्छा च मूत्राघातश्च दारुणः
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau vahniḥ sudurbalaḥ
tābhirbhavati mūrcchā ca mūtrāghātaśca dāruṇaḥ
- 14
मूत्रवेगनिरस्तासु तासु शाम्यति वेदना
यावदन्या पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम्
mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati vedanā
yāvadanyā punarnaiti guḍikā srotaso mukham
- 15
शर्करासंभवस्यैतन्मूत्राघातस्य लक्षणम्
चिकित्सितमथैतेषामष्टानाम् अपि वक्ष्यते
śarkarāsaṃbhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam
cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānām api vakṣyate
- 16
अश्मरीं च समाश्रित्य यदुक्तं प्रसमीक्ष्य तत्
यथादोषं प्रयुञ्जीत स्नेहादिम् अपि च क्रमम्
aśmarīṃ ca samāśritya yaduktaṃ prasamīkṣya tat
yathādoṣaṃ prayuñjīta snehādim api ca kramam
- 17
श्वदंष्ट्राश्मभिदौ कुम्भीं हपुषां कण्टकारिकाम्
बलां शतावरीं रास्नां वरुणं गिरिकर्णिकाम्
śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ kaṇṭakārikām
balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ girikarṇikām
- 18
तथा विदारिगन्धादिं संहृत्य त्रैवृतं पचेत्
तैलं घृतं वा तत्पेयं तेन वाप्यनुवासनम्
tathā vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet
tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpeyaṃ tena vāpyanuvāsanam
- 19
दद्यादुत्तरबस्तिं च वातकृच्छ्रोपशान्तये
श्वदंष्ट्रास्वरसे तैलं सगुडक्षीरनागरम्
dadyāduttarabastiṃ ca vātakṛcchropaśāntaye
śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram
- 20
पक्त्वा तत्पूर्ववद्योज्यं तत्रानिलरुजापहम्
तृणोत्पलादिकाकोलीन्यग्रोधादिगणैः कृतम्
paktvā tatpūrvavadyojyaṃ tatrānilarujāpaham
tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛtam
- 21
पीतं घृतं पित्तकृच्छ्रं नाशयेत्क्षीरम् एव वा
दद्यादुत्तरबस्तिं च पित्तकृच्छ्रोपशान्तये
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayetkṣīram eva vā
dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye
- 22
एभिरेव कृतः स्नेहस्त्रिविधेष्वपि बस्तिषु
हितं विरेचनं चेक्षुक्षीरद्राक्षारसैर्युतम्
ebhireva kṛtaḥ snehastrividheṣvapi bastiṣu
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasairyutam
- 23
सुरसोषकमुस्तादौ वरुणादौ च यत्कृतम्
तैलं तथा यवाग्वादि कफाघाते प्रशस्यते
surasoṣakamustādau varuṇādau ca yatkṛtam
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate
- 24
यथादोषोच्छ्रयं कुर्यादेतानेव च सर्वजे
फल्गुवृश्चीरदर्भाश्मसारचूर्णं च वारिणा
yathādoṣocchrayaṃ kuryādetāneva ca sarvaje
phalguvṛścīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā
- 25
सुरेक्षुरसदर्भाम्बुपीतं कृच्छ्ररुजापहम्
तथाभिघातजे कुर्यात्सद्योव्रणचिकित्सितम्
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpaham
tathābhighātaje kuryātsadyovraṇacikitsitam
- 26
मूत्रकृच्छ्रे शकृज्जाते कार्या वातहरी क्रिया
स्वेदावगाहावभ्यङ्गबस्तिचूर्णक्रियास्तथा
mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā
svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyāstathā
- 27
ये त्वन्ये तु तथा कृच्छ्रे तयोः प्रोक्तः क्रियाविधिः
ye tvanye tu tathā kṛcchre tayoḥ proktaḥ kriyāvidhiḥ

