33 shlokas
- 1
अथातश्छेद्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athātaśchedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नम् उपविष्टस्य यत्नतः
संरोषयेत्तु नयनं भिषक्चूर्णैस्तु लावणैः
snigdhaṃ bhuktavato hyannam upaviṣṭasya yatnataḥ
saṃroṣayettu nayanaṃ bhiṣakcūrṇaistu lāvaṇaiḥ
- 4
ततः संरोषितं तूर्णं सुस्विन्नं परिघट्टितम्
अर्म यत्र वलीजातं तत्रैतल्लगयेद्भिषक्
tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭitam
arma yatra valījātaṃ tatraitallagayedbhiṣak
- 5
अपाङ्गं प्रेक्षमाणस्य बडिशेन समाहितः
मुचुण्ड्यादाय मेधावी सूचीसूत्रेण वा पुनः
apāṅgaṃ prekṣamāṇasya baḍiśena samāhitaḥ
mucuṇḍyādāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ
- 6
न चोत्थापयता क्षिप्रं कार्यमभ्युन्नतं तु तत्
शस्त्राबाधभयाच्चास्य वर्त्मनी ग्राहयेद्दृढम्
na cotthāpayatā kṣipraṃ kāryamabhyunnataṃ tu tat
śastrābādhabhayāccāsya vartmanī grāhayeddṛḍham
- 7
ततः प्रशिथिलीभूतं त्रिभिरेव विलम्बितम्
उल्लिखन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन परिशोधयेत्
tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhireva vilambitam
ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet
- 8
विमुक्तं सर्वतश्चापि कृष्णाच्छुक्लाच्च मण्डलात्
नीत्वा कनीनकोपान्तं छिन्द्यान्नातिकनीनकम्
vimuktaṃ sarvataścāpi kṛṣṇācchuklācca maṇḍalāt
nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam
- 9
चतुर्भागस्थिते मांसे नाक्षि व्यापत्तिमृच्छति
कनीनकवधादस्रं नाडी वाप्युपजायते
caturbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpattimṛcchati
kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vāpyupajāyate
- 10
हीनच्छेदात्पुनर्वृद्धिं शीघ्रमेवाधिगच्छति
अर्म यज्जालवद्व्यापि तदप्युन्मार्ज्य लम्बितम्
hīnacchedātpunarvṛddhiṃ śīghramevādhigacchati
arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya lambitam
- 11
छिन्द्याद्वक्रेण शस्त्रेण वर्त्मशुक्लान्तम् आश्रितम्
प्रतिसारणम् अक्ष्णोस्तु ततः कार्यमनन्तरम्
chindyādvakreṇa śastreṇa vartmaśuklāntam āśritam
pratisāraṇam akṣṇostu tataḥ kāryamanantaram
- 12
यावनालस्य चूर्णेन त्रिकटोर्लवणस्य च
स्वेदयित्वा ततः पश्चाद्बध्नीयात्कुशलो भिषक्
yāvanālasya cūrṇena trikaṭorlavaṇasya ca
svedayitvā tataḥ paścādbadhnīyātkuśalo bhiṣak
- 13
दोषर्तुबलकालज्ञः स्नेहं दत्त्वा यथाहितम्
व्रणवत्संविधानं तु तस्य कुर्यादतः परम्
doṣartubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitam
vraṇavatsaṃvidhānaṃ tu tasya kuryādataḥ param
- 14
त्र्यहान्मुक्त्वा करस्वेदं दत्त्वा शोधनमाचरेत्
करञ्जबीजामलकमधुकैः साधितं पयः
tryahānmuktvā karasvedaṃ dattvā śodhanamācaret
karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ
- 15
हितमाश्च्योतनं शूले द्विरह्नः क्षौद्रसंयुतम्
मधुकोत्पलकिञ्जल्कदूर्वाकल्कैश्च मूर्धनि
hitamāścyotanaṃ śūle dvirahnaḥ kṣaudrasaṃyutam
madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiśca mūrdhani
- 16
प्रलेपः सघृतः शीतः क्षीरपिष्टः प्रशस्यते
लेख्याञ्जनैरपहरेदर्मशेषं भवेद्यदि
pralepaḥ saghṛtaḥ śītaḥ kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate
lekhyāñjanairapaharedarmaśeṣaṃ bhavedyadi
- 17
अर्म चाल्पं दधिनिभं नीलं रक्तमथापि वा
धूसरं तनु यच्चापि शुक्रवत्तदुपाचरेत्
arma cālpaṃ dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā
dhūsaraṃ tanu yaccāpi śukravattadupācaret
- 18
चर्माभं बहुलं यत्तु स्नायुमांसघनावृतम्
छेद्यम् एव तदर्म स्यात्कृष्णमण्डलगं च यत्
carmābhaṃ bahulaṃ yattu snāyumāṃsaghanāvṛtam
chedyam eva tadarma syātkṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat
- 19
विशुद्धवर्णमक्लिष्टं क्रियास्वक्षि गतक्लमम्
छिन्ने ऽर्मणि भवेत्सम्यग्यथास्वम् अनुपद्रवम्
viśuddhavarṇamakliṣṭaṃ kriyāsvakṣi gataklamam
chinne 'rmaṇi bhavetsamyagyathāsvam anupadravam
- 20
सिराजाले सिरा यास्तु कठिनास्ताश्च बुद्धिमान्
उल्लिखेन्मण्डलाग्रेण बडिशेनावलम्बिताः
sirājāle sirā yāstu kaṭhināstāśca buddhimān
ullikhenmaṇḍalāgreṇa baḍiśenāvalambitāḥ
- 21
सिरासु पिडका जाता या न सिध्यन्ति भेषजैः
अर्मवन्मण्डलाग्रेण तासां छेदनमिष्यते
sirāsu piḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ
armavanmaṇḍalāgreṇa tāsāṃ chedanamiṣyate
- 22
रोगयोश्चैतयोः कार्यमर्मोक्तं प्रतिसारणम्
विधिश्चापि यथादोषं लेखनद्रव्यसंभृतः
rogayoścaitayoḥ kāryamarmoktaṃ pratisāraṇam
vidhiścāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasaṃbhṛtaḥ
- 23
सन्धौ संस्वेद्य शस्त्रेण पर्वणीकां विचक्षणः
उत्तरे च त्रिभागे च बडिशेनावलम्बिताम्
sandhau saṃsvedya śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ
uttare ca tribhāge ca baḍiśenāvalambitām
- 24
छिन्द्यात्ततो ऽर्धमग्रे स्यादश्रुनाडी ह्यतो ऽन्यथा
प्रतिसारणमत्रापि सैन्धवक्षौद्रमिष्यते
chindyāttato 'rdhamagre syādaśrunāḍī hyato 'nyathā
pratisāraṇamatrāpi saindhavakṣaudramiṣyate
- 25
लेखनीयानि चूर्णानि व्याधिशेषस्य भेषजम्
शङ्खं समुद्रफेनं च मण्डूकीं च समुद्रजाम्
lekhanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajam
śaṅkhaṃ samudraphenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudrajām
- 26
स्फटिकं कुरुविन्दं च प्रवालाश्मन्तकं तथा
वैदूर्यं पुलकं मुक्ताम् अयस्ताम्ररजांसि च
sphaṭikaṃ kuruvindaṃ ca pravālāśmantakaṃ tathā
vaidūryaṃ pulakaṃ muktām ayastāmrarajāṃsi ca
- 27
समभागानि सम्पिष्य सार्धं स्रोतोञ्जनेन तु
चूर्णाञ्जनं कारयित्वा भाजने मेषशृङ्गजे
samabhāgāni sampiṣya sārdhaṃ srotoñjanena tu
cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṅgaje
- 28
संस्थाप्योभयतः कालमञ्जयेत्सततं बुधः
अर्माणि पिडकां हन्यात्सिराजालानि तेन वै
saṃsthāpyobhayataḥ kālamañjayetsatataṃ budhaḥ
armāṇi piḍakāṃ hanyātsirājālāni tena vai
- 29
अर्शस्तथा यच्च नाम्ना शुष्कार्शो ऽर्बुदम् एव च
अभ्यन्तरं वर्त्मशया विधानं तेषु वक्ष्यते
arśastathā yacca nāmnā śuṣkārśo 'rbudam eva ca
abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate
- 30
वर्त्मोपस्वेद्य निर्भुज्य सूच्योत्क्षिप्य प्रयत्नतः
मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन मूले भिन्द्याद्भिषग्वरः
vartmopasvedya nirbhujya sūcyotkṣipya prayatnataḥ
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle bhindyādbhiṣagvaraḥ

